Edomoji: Những nét chữ gói gọn linh hồn của cuộc sống thời Edo

Chữ viết của phố thị và con người thời Edo

Edomoji (江戸文字) là phong cách chữ viết gắn liền với tầng lớp bình dân thời Edo, thường xuất hiện trên các biển hiệu cửa hàng, áp phích, trang phục lễ hội hay sân khấu kịch nghệ. Kiểu chữ này ra đời với mục đích dùng cho các hoạt động quảng bá, giúp tạo ấn tượng thị giác mạnh mẽ, thu hút ánh nhìn giữa không gian sầm uất, đông đúc của phố phường Edo.

Kiểu chữ Edomoji có nguồn gốc từ Oie-ryu (御家流 - Ngự Gia Lưu) - thể thư pháp chuẩn từng được sử dụng trong các văn bản hành chính của Mạc phủ Tokugawa. Trước đó, thư pháp Nhật Bản tồn tại nhiều trường phái khác nhau và chưa có một mẫu chữ nào thống nhất trên toàn quốc. Khi Oie-ryu được lựa chọn làm tiêu chuẩn, kiểu chữ này được đưa vào sách giáo khoa của các trường bình dân Terakoya, từ đó dần phổ biến rộng rãi đến đời sống của người dân thường.

Khi kiểu chữ Oie-ryu đi vào đời sống thường nhật, chúng dần phát triển thành nhiều phong cách đa dạng và riêng biệt. Mỗi ngành nghề đã sáng tạo nên phong cách chữ mang dấu ấn và đặc điểm riêng. Từ chữ dùng trên áp phích sân khấu Kabuki, bảng đấu Sumo, ký hiệu của đội cứu hỏa thị trấn, cho đến các tờ rơi quảng cáo và biển hiệu nhà hàng, mỗi kiểu chữ lại góp phần tô điểm đa dạng sắc màu cho cuộc sống phố thị thời Edo.

Tinh thần thẩm mỹ đặc trưng của Edomoji

Edomoji là kiểu chữ mang mỹ cảm bình dân, ra đời từ gu thẩm mỹ và phục vụ cho đời sống của người dân thường. Vì vậy, kiểu chữ này chú trọng phát huy mạnh mẽ sức hút thị giác. Có nhiều kiểu chữ Edomoji khác nhau, nhưng đặc điểm chung là các nét chữ cực kỳ dày dặn, đậm và đầy nội lực, dễ dàng thu hút sự chú ý trong không gian đông người.

Ngoài ra, theo quan niệm xưa, lối viết chữ dày, để lại ít khoảng trống được xem là lời chúc may mắn, tượng trưng cho một quán ăn đông đúc, một khán phòng chật kín hay việc kinh doanh buôn bán sẽ có lợi nhuận đầy ắp. Khoảng cách giữa các chữ cũng được thu hẹp, gợi cảm giác “chật ních”, đông đúc và sung túc.

Các kiểu chữ Edomoji gần như không sử dụng kỹ thuật loang mực hay đi nét xước như nghệ thuật thư pháp thông thường (trừ kiểu chữ Higemoji). Thay vào đó, người viết sử dụng rất nhiều mực, đảm bảo mỗi nét chữ đều đủ độ đậm, dày và chắc, giúp tăng độ tương phản và dễ nhận thấy từ xa. Chính vì vậy, nghệ thuật thư pháp Edomoji thiên về tính “vẽ chữ” nhiều hơn là “viết chữ”.

Các phong cách Edomoji phổ biến

Kanteiryu (勘亭流)

Kanteiryu là kiểu chữ gắn liền với sân khấu kịch Kabuki, thường xuất hiện trên bảng hiệu nhà hát, bảng chương trình biểu diễn và các áp phích quảng cáo.

Ấn tượng đầu tiên khi nhìn vào kiểu chữ Kanteiryu chính là… rất khó đọc, đôi khi người ta phải chú thích bằng chữ Furigana ở ngay bên cạnh. Nhưng đó lại là điều làm nên sức hấp dẫn đặc trưng của kiểu chữ này. Người xem không thể hiểu ngay lập tức mà phải dừng lại quan sát và đọc kỹ hơn. Vô hình trung, nó tạo thành một kiểu “mật mã” mà chỉ những người thường xuyên lui tới rạp hát mới có thể “giải mã” được. Ai mà đọc được kiểu chữ Kanteiryu thì xem như được công nhận là một người sành sỏi về thế giới của nghệ thuật Kabuki.

Về mặt thị giác, Kanteiryu nổi bật với nét chữ dày, phồng và cong vào trong, các nét bút có hướng quay đầu và thu về tâm chữ. Lối viết này mang theo ý nguyện rằng: mong khách đến rạp sẽ tập trung xem kịch, ở lại thật lâu và rạp hát cũng sẽ luôn đông kín người. Những đường cong tròn mềm mại, hạn chế góc cạnh cũng là biểu tượng cho sự viên mãn, đồng thời phản ánh tinh thần tao nhã và thanh lịch của nghệ thuật Kabuki.

Yosemoji (寄席文字)

Nếu Kanteiryu gắn liền với sân khấu Kabuki, thì kiểu chữ Yosemoji lại đại diện cho tinh thần của loại hình kịch nói tạp kỹ Yose, đặc biệt là sân khấu hài kịch Rakugo. Kiểu chữ này cũng có nét chữ dày và phóng khoáng nhưng ít tròn và dễ đọc hơn Kanteiryu. Nét chữ cũng đậm hơn và có xu hướng vươn lên về phía bên phải, tạo cảm giác tích cực, vui tươi và sống động. Người Edo tin rằng, Yosemoji là kiểu chữ may mắn, mang ý nghĩa vạn sự sẽ phát triển đi lên và một buổi diễn thành công tốt đẹp.

Kagomoji (籠文字)

Với đường nét cực dày, dáng vuông đầy khỏe khoắn, Kagomoji là kiểu chữ đậm nhất trong tất cả các kiểu chữ Edomoji. Khi viết chữ, người viết phải phác thảo đường viền trước, sau đó dùng cọ dẹt vẽ đường viền rồi mới tô kín phần bên trong.

Kiểu chữ này tạo hiệu ứng thị giác mạnh mẽ, thường xuất hiện trong các biển hiệu lễ hội, áo Hanten và Senjafuda (千社札) - những dải giấy ghi tên được dán trên cổng hoặc cột của các đền thờ Thần đạo và chùa chiền ở Nhật. Ngoài ra, đây cũng là kiểu chữ được sử dụng để trang trí đèn lồng giấy Nhật Bản, được gọi riêng là Chochin-moji (提灯文字). Những chiếc đèn lồng Chochin thắp sáng trước cửa các hàng quán, trở thành nét đặc trưng của nhịp sống về đêm nơi phố thị Edo.

Higemoji (髭文字) - phông chữ có “râu”

Higemoji (髭文字) là phong cách chữ có các nét phụ giống như “râu” (hige - 髭) mọc ra từ thân chữ, thường xuất hiện trên bảng hiệu của tiệm đá bào kakigori, nhãn chai ramune và thùng rượu sake. Kiểu chữ này được viết bằng cọ lớn, các nét “râu” phụ được thêm vào sau nhằm tạo hiệu ứng vết xước trên chữ như thư pháp Trung Hoa. Một số kiểu chữ còn chú trọng đến số lượng “râu”, thường là 3,5 hoặc 7 nét vì số lẻ tượng trưng cho may mắn.

Sumo-moji (相撲文字)

Sumo-moji (相撲文字), còn được gọi là Negishi-ryu (根岸流), là kiểu chữ gắn liền với môn đấu vật Sumo, thường xuất hiện trên bảng xếp hạng võ sĩ, bản tin và các áp phích quảng cáo trận đấu. Phong cách chữ Sumo-moji tạo cảm giác nặng, chắc khỏe và đầy lực. Các nét chữ kín mít, gần như không để lại khoảng trống, nén chặt thành một hình khối rắn chắc. Người ta cho rằng, kiểu chữ này tượng trưng cho hình ảnh các võ sĩ Sumo đang giằng co sức mạnh trên sàn đấu, cũng là lời cầu nguyện mong cho mỗi buổi biểu diễn đều chật kín khán phòng.

Kakuji (角字)

Kakuji là phong cách chữ cực dày, hình khối vuông vức, giống với kiểu chữ triện trong nghệ thuật thư pháp. Các nét chữ thẳng thớm, góc cạnh, bố cục cân đối và lấp đầy trong một khung vuông hoặc hình chữ nhật. Kiểu chữ Kakuji khá khó đọc, trước đây thường được sử dụng để khắc con dấu, nhưng ngày nay dần thiên về vai trò là họa tiết trang trí trên các ấn phẩm nghệ thuật hoặc quần áo thời trang.

Ngày nay, bạn có thể bắt gặp kiểu chữ Edomoji ở bất kỳ nơi nào tại Nhật Bản: từ nhãn hiệu thực phẩm, rượu sake hay nước giải khát, các biển hiệu quán ăn, hay trên đèn lồng đỏ trước quán izakaya cho đến những ấn phẩm poster đầy nghệ thuật. Nhiều phông chữ mới ra đời, được sáng tạo dựa trên những đặc trưng cốt lõi của Edomoji như nét chữ dày, khối chữ nén và bố cục chặt chẽ. Những nét chữ sinh ra từ phố thị Edo vẫn tiếp tục sống, lan tỏa và tái sinh trong nghệ thuật thiết kế đương đại ngày nay.