Nếu đã từng ghé thăm đất nước mặt trời mọc, ắt hẳn bạn sẽ phải ngạc nhiên với mạng lưới đường sắt rộng lớn có thể đưa bạn đi đến bất cứ nơi nào trên khắp Nhật Bản. Vì vậy mà hầu như phương tiện di chuyển chính của người dân nơi đây là tàu - tàu điện, tàu hỏa và cả tàu siêu tốc Shinkansen. Và trong những chuyến đi dài hay chỉ đơn giản là muốn nhấm nháp một chút gì đó trong lúc chờ tàu chạy, “người bạn đồng hành” xoa dịu những “chiếc bụng đói” lúc này không gì thích hợp hơn Ekiben - những hộp cơm bento bán tại ga tàu.
Ekiben có từ khi nào?
Từ xưa, người Nhật đã có thói quen gói thức ăn hay làm cơm hộp bento mang theo khi phải đi xa dài ngày. Cho đến cuối thế kỷ 19, kỷ nguyên của ngành đường sắt Nhật Bản bùng nổ, mở ra những chuyến tàu đưa người dân Nhật Bản đi khắp mọi miền đất nước. Từ đó, ekiben ra đời để đáp ứng nhu cầu về những bữa ăn tiện lợi dành cho hành khách trên những chuyến tàu đường dài. Ekiben được kết hợp từ “eki” (駅) và “bento” (弁当), nghĩa là cơm hộp bán tại nhà ga hoặc trên tàu.
Theo nhiều tài liệu, ekiben lần đầu xuất hiện vào năm 1885 tại ga Utsunomiya, tỉnh Tochigi ngày nay. Phiên bản ekiben đầu tiên rất đơn giản: chỉ gồm 2 nắm cơm muối mè được gói trong lá tre và một ít củ cải muối. Dù khá giản dị nhưng mỗi phần cơm này có giá 5 sen, đắt gấp nhiều lần so với một bát mì soba chỉ có giá khoảng 1 sen khi đó.
Mô hình tái hiện món ekiben đầu tiên được bán tại ga Utsunomiya vào năm 1885 thời Minh Trị. Ảnh: plenus.co.jp
Vào những năm 1900, các tuyến đường sắt ngày càng được nối dài, và những chuyến tàu hơi nước chầm chậm đưa hành khách đi từ nơi này sang nơi khác trong hàng giờ liền. Khi tàu dừng ở các ga, hành khách lúc này đã đói lả. Đó cũng là lúc những người hàng rong bắt đầu chào mời hành khách những hộp cơm bento tự làm với những món ăn địa phương đơn giản như cơm lươn Unadon hay cơm cá tráp Tai Meshi.
Những người bán ekiben cho hành khách khi tàu dừng, được chụp vào năm 1902. Ảnh: Wikipedia
“Bento! Bento!” - tiếng rao của những người bán hàng rong vang khắp sân ga mỗi khi tàu dừng. Những vị khách đói bụng nhanh chóng hạ cửa sổ xuống và mua những hộp bento ngon lành từ người dân địa phương.
“Đại sứ ẩm thực” của từng địa phương
Từ giữa những năm 1950, Nhật Bản bước vào giai đoạn tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ. Đời sống người dân được cải thiện và ngành du lịch nội địa cũng nhanh chóng bùng nổ. Tiếp đến là sự ra đời của tàu cao tốc Shinkansen, giúp cho thời gian di chuyển giữa các tỉnh thành cũng được rút ngắn. Từ đó, ekiben không còn là những bữa ăn vội cho no bụng nữa mà đã được nâng tầm thành “đại sứ ẩm thực” của từng vùng cho đến ngày nay.
Bản đồ các món ekiben nổi tiếng ở Nhật Bản. Ảnh: Bảo tàng Ekiben/JR East
Các nhà sản xuất cơm hộp bắt đầu đưa vào thực đơn ekiben những hương vị truyền thống đặc trưng của ẩm thực địa phương. Ekiben ở các tỉnh phía Bắc như Hokkaido hay Iwate thì nổi tiếng với các món cơm hộp hải sản như cua, trứng cá hồi, mực hay hàu; hay ở các tỉnh phía Đông như Sendai, Yonezawa thì nổi tiếng với các món từ thịt bò Wagyu. Mỗi hộp cơm đều mang một nét phong vị rất riêng của vùng đất đó. Thậm chí có nhiều du khách cất công đi tàu đến một địa phương chỉ để thưởng thức món cơm hộp ekiben đặc trưng của nơi đó. Họ được gọi là các Ekiben-tetsu (駅弁鉄) - những người hâm mộ món cơm hộp trên tàu và luôn hô hào khẩu hiệu “phải ăn hết tất cả các loại ekiben”.
Bên cạnh đó, thiết kế của các hộp ekiben cũng chú trọng hơn vào yếu tố thẩm mỹ, góp phần quảng bá cho địa phương. Nhiều hộp cơm được thiết kế với hình dáng đặc biệt, hoặc bọc trong giấy gói có in hình danh lam thắng cảnh hay đặc sản địa phương, thường được du khách ăn xong giữ lại làm vật lưu niệm sưu tầm.
Nhiều du khách sau khi thưởng thức ekiben thường giữ hộp đựng hoặc giấy gói lại để làm vật lưu niệm.
Ngày nay, ekiben đã vượt ra khỏi giới hạn trong không gian nhà ga và trở thành một nét văn hóa độc đáo của ẩm thực Nhật Bản. Nhiều cửa hàng bách hóa, siêu thị lớn tại Nhật bày bán các hộp cơm ekiben đặc trưng của địa phương như một món quà lưu niệm cho du khách trong và ngoài nước. Bên cạnh đó, người ta còn tổ chức các hội chợ ekiben quy mô lớn, bày bán hàng nghìn loại cơm hộp đặc sản từ khắp các địa phương trên toàn Nhật Bản.
Một hội chợ Ekiben do cửa hàng bách hóa Keio tổ chức thu hút đông đảo thực khách đến trải nghiệm. Ảnh: Yahoo! Japan
Mỗi năm, các nhà sản xuất ekiben lại cho ra mắt những thực đơn mới, rồi tổ chức các cuộc thi đấu bình chọn xem đâu là món ekiben được yêu thích nhất. Một trong những cuộc thi nổi tiếng nhất chính là “Ekiben Aji no Jin” - (駅弁味の陣). Đây là cuộc thi thường niên do công ty đường sắt JR East tổ chức từ năm 2012, thông qua bình chọn của công chúng để chọn ra “Đại Tướng Ekiben” - món ekiben ngon nhất tại các nhà ga ở khu vực Đông Nhật Bản.
10 tháng 4 - Ngày Ekiben
Tại Nhật Bản, ngày 10/4 hằng năm được chọn là “Ngày Ekiben”, do Hiệp hội Thương mại Ga tàu Nhật Bản thành lập vào năm 1993. Lý do là vì con số 10 trong tiếng Nhật có một cách đọc là “tou”, gợi nhớ đến “bentou”, còn số 4 trông giống một phần của chữ “弁 - ben” trong ekiben. Ngoài ra, tháng 4 cũng là tháng mà doanh số ekiben tăng cao khi người người nhà nhà đi du ngoạn mùa xuân bằng tàu.
Những món Ekiben nổi tiếng trên các tuyến đường sắt Nhật Bản
Tuyến JR Hokkaido
Kakimeshi - Ga Akkeshi
Akkeshi là một thành phố cảng nổi tiếng với những con hàu tươi ngon được nuôi trồng trong dòng biển lạnh. Món ekiben Kakimeshi được nấu bằng nước luộc hàu, trộn với rong biển hijiki và phủ đầy thịt hàu, nghêu, nấm shiitake, rau sam hầm nhừ và dưa chua. Món Kakimeshi này ra đời từ năm 1960, nổi tiếng nhờ hương vị đậm đà của loại nước sốt bí truyền được rưới lên bề mặt và độ tươi ngon của hải sản.
Ikameshi - Ga Mori
Ra đời từ năm 1941, đây là một trong những món ekiben biểu tượng của Hokkaido, thường xuyên góp mặt trong các cuộc thi ekiben toàn quốc. Mực được nhồi đầy cơm và gạo nếp mochi theo tỷ lệ 2:1, sau đó hầm nhiều giờ cùng nước tương. Món Ikameshi này được yêu thích nhờ hương vị đơn giản nhưng đậm đà. Mặc dù chủ yếu được bán ở ga Mori và tuyến chính Hakodate, hơn 95% tổng doanh số của món này đến từ các hội chợ ekiben và các cửa hàng bách hóa trên toàn Nhật Bản.
Tuyến JR East
(vùng Tohoku, Kanto và một số tỉnh thuộc khu vực Chubu)
Torimeshi - Ga Odate
Đây là món ekiben đặc sản từ Akita, nơi nổi tiếng với giống gà Hinai Jidori cao cấp. Torimeshi được nấu từ nước dùng xương gà và nước tương, ăn kèm nước sốt gà mặn ngọt, trứng và các món hầm. Món này từng giành được giải thưởng cao nhất tại giải Ekiben Aji no Jin năm 2015 và 2016.
Gyutan Bento - Ga Sendai
Khi nhắc đến đặc sản của Sendai - thành phố lớn nhất tỉnh Miyagi, người ta thường nghĩ ngay đến món lưỡi bò nướng gyutan (牛タン). Món ekiben này khá đơn giản, chỉ có vài miếng lưỡi bò nướng phủ lên một lớp cơm trắng, ăn kèm với một ít dưa chua. Điểm đặc biệt là hộp cơm được thiết kế với khả năng tự hâm nóng, giúp những miếng gyutan khi đến tay thực khách luôn được thơm ngon nóng hổi.
Gyuniku Domannaka - Ga Yonezawa
Yonezawa là một thành phố phía nam thuộc tỉnh Yamagata, nổi tiếng với loại thịt bò Yonezawa nằm trong top 3 loại thịt bò Wagyu nổi tiếng nhất Nhật Bản. Món ekiben Gyuniku Domannaka gồm thịt bò Yonezawa được hầm trong nước sốt ngọt và cay, phủ lên cơm được nấu bằng giống gạo Domannaka đặc sản của tỉnh, ăn kèm chả cá kamaboko, trứng cuộn và củ cải muối. Ra mắt vào năm 1993, món ekiben này thường xuyên xuất hiện tại các cửa hàng bách hóa lớn và các hội chợ ekiben. Vừa qua, phiên bản ekiben Domannaka vị miso đã giành được giải thưởng cho vòng đầu tiên tại giải đấu Ekiben Aji no Jin 2025.
Toge no Kamameshi - Ga Yokokawa
Là một trong những món ekiben nổi tiếng nhất Nhật Bản, món Toge no Kamameshi này gây ấn tượng với thực khách ngay từ cái nhìn đầu tiên khi hộp đựng bento là một chiếc nồi đất nung. Bên trong nồi đất là món cơm gạo lứt ăn kèm với thịt gà, măng tre, ngưu bàng, nấm hương, hạt dẻ và một ít gừng muối. Vừa qua, món Toge no Kamameshi này cũng đã giành chiến thắng giải cao nhất - “Đại tướng Ekiben” - tại giải đấu Ekiben Aji no Jin 2025.
Daruma Bento - Ga Takasaki
Takasaki là một thành phố thuộc tỉnh Gunma, nơi nổi tiếng với ngành nghề sản xuất ra những con búp bê daruma truyền thống của Nhật. Vì vậy mà món ekiben nổi tiếng nhất ở đây cũng được đựng trong chiếc hộp hình daruma. Bên trong hộp cơm là những món ăn đặc sản từ vùng núi tỉnh Gunma như gà, nấm, ngưu bàng, măng tre, rau dại hầm, khoai nưa, cà tím và hạt dẻ.
Shiumai Bento - Ga Yokohama
Thành phố cảng Yokohama từ xưa đã là nơi buôn bán giao thương tấp nập với cộng đồng người Hoa. Do đó mà những món ăn nơi đây cũng có sự giao thoa với ẩm thực Trung Hoa, đặc biệt là món xíu mại hấp rất được người Nhật yêu thích.
Hộp ekiben Shiumai Bento nổi tiếng của ga Yokohama ngoài cơm, gà karaage, chả cá kamaboko - những món quen thuộc trong hộp cơm bento của người Nhật, thì còn được thêm vào những viên xíu mại hấp. Món này ra mắt vào năm 1954 và vẫn nằm trong top những món ekiben bán chạy nhất tại Yokohama.
Tuyến JR Central
(một số tỉnh thuộc vùng Chubu và Kansai)
Inarizushi - Ga Toyohashi
Inarizushi là món cơm giấm bọc trong lớp vỏ đậu phụ chiên abura-age, được cho là món ăn yêu thích của thần Inari và cũng rất phổ biến ở Nhật. Món ekiben này gồm 7-8 miếng Inarizushi đặt trong hộp, dù trông khá đơn giản nhưng một số người cho rằng đây là một trong những món ekiben ngon nhất Nhật Bản.
Ganso Taimeshi - Ga Shizuoka
Ra đời vào năm 1897, món cơm cá tráp Taimeshi là một trong những món ekiben lâu đời nhất Nhật Bản. Hộp cơm được phủ đầy cá tráp biển băm nhỏ - món đặc sản của thành phố Shizuoka, ăn kèm với một ít củ cải muối takuan. Món ekiben này nổi tiếng nhờ vào hương vị thơm ngọt của cá tráp cùng kết cấu mềm xốp khi cá được băm nhỏ và hấp cùng với cơm, rất được người già và trẻ em yêu thích.
Moo Taro - Ga Matsusaka
Matsusaka là một thành phố thuộc tỉnh Mie, nổi tiếng với loại thịt bò Matsusaka Wagyu cao cấp. Vì vậy mà món ekiben được yêu thích nhất nơi đây là Moo Taro - được phủ đầy thịt bò Matsusaka ninh nhừ, ăn cùng gừng muối sợi. Thiết kế của hộp cơm cũng gây ấn tượng với hình khuôn mặt của một chú bò. Đặc biệt, khi vừa mở ra, hộp cơm sẽ tự động phát ra giai điệu của bài hát thiếu nhi “Furusato”, mang đến trải nghiệm đầy thú vị cho thực khách khi ăn.
Tuyến JR West
(vùng Chugoku, một số tỉnh thuộc vùng Chubu và Kansai)
Masu no Sushi - Ga Toyama
Là thủ phủ của cá hồi vân (masu), món ekiben nổi tiếng của thành phố Toyama gồm cơm trộn giấm được bọc kín trong những lát cá hồi óng ánh, bọc trong lá tre và đựng trong một hộp gỗ. Món ekiben Masu no Sushi này nằm trong phân khúc cao cấp và được đánh giá rất cao nhờ hương vị tươi ngon tuyệt hảo, thậm chí còn giành được danh hiệu “Ekiben Master” vào năm 2004 trong một cuộc thi của JR West.
Echizen Kanimeshi - Ga Fukui
Đây là món ekiben dành cho những ai là tín đồ của món cua tuyết. Hộp Echizen Kanimeshi của Fukui có cơm nấu cùng gạch cua, miso, và phủ đầy thịt cua tuyết đặc sản của thành phố. Ngay cả hộp đựng cũng là hình một chú cua tuyết màu đỏ rất xinh xắn, thường được du khách giữ lại làm vật lưu niệm.
Hipparidako Meshi - Ga Nishi-Akashi
Ra mắt vào năm 1998 để kỷ niệm dịp cây cầu Akashi Kaikyo khánh thành, món ekiben Hipparidako Meshi nhanh chóng trở thành món đặc sản mà bất cứ ai đến thăm thành phố Akashi cũng đều tìm mua. Món ekiben đặc biệt này được đựng trong một chiếc bình gốm lấy cảm hứng từ những chiếc bình bẫy bạch tuộc (tako-tsubo) truyền thống, bên trong là cơm nấu cùng nước sốt, bạch tuộc hầm, măng tre, lươn biển, cùng nhiều nguyên liệu khác. Món Hipparidako Meshi nổi tiếng đến mức có hẳn một phiên bản đặc biệt với thiết kế in hình linh vật Myaku-Myaku ở phía ngoài, được bày bán tại Triển lãm Thế giới Osaka Expo 2025.
Tuyến JR Shikoku
Seto no Oshizushi - Ga Imabari
Oshizushi là món sushi ép cơm, hải sản và các nguyên liệu khác trong một chiếc hộp hoặc khuôn gỗ. Món ekiben Seto no Oshizushi của thành phố Imabari nổi tiếng với phần thịt cá tráp biển dày và chắc từ vùng biển nội địa Seto, mang lại hương vị tươi ngọt và kết cấu như tan chảy trong miệng.
Saba no Sugatazushi - Ga Kochi
Món ekiben Saba no Sugatazushi gồm cá thu nguyên con bọc lấy phần cơm sushi được trộn với giấm Yuzu, cùng lá tía tô và hạt mè. Đây là một trong những món đặc sản truyền thống của Sawachi Ryori - văn hóa ẩm thực địa phương tỉnh Kochi.
Tuyến JR Kyushu
(vùng Kyushu và Okinawa)
Arita-yaki Karee - Ga Arita
Đây là món cơm cà ri được nấu từ gạo và thịt bò đặc sản của tỉnh Saga, hầm chậm với 18 loại gia vị theo công thức đặc biệt. Điểm nhấn của món ekiben này chính là cơm cà ri được đựng trong một chiếc bát sứ Arita. Đây là dòng sứ nổi tiếng và lâu đời nhất Nhật Bản, được sản xuất tại thị trấn Arita - một làng nghề truyền thống đã hơn 400 năm tuổi.
Kashiwameshi - Ga Orio
Ra đời vào năm 1913, món Kashiwameshi này là một trong những món ekiben đại diện cho tỉnh Fukuoka. Món ekiben này gồm có thịt phi lê gà, trứng và rong biển, tất cả được xé nhỏ và phủ lên cơm được nấu trong nước dùng gà, ăn cùng các loại dưa chua địa phương. Nhờ hương vị thịt gà mềm mại thấm đẫm trong nước sốt mặn ngọt bí truyền, Kashiwameshi được các fan hâm mộ ca ngợi là ekiben gà ngon nhất Nhật Bản.
Chính nhờ những phong vị tinh tế đặc trưng của từng vùng đất được gói ghém vào trong một chiếc hộp nhỏ xinh đã khắc sâu vào tâm khảm của hành khách, để rồi chỉ cần mở một hộp cơm ekiben, họ như được sống lại những xúc cảm của hành trình xưa cũ mà chẳng cần phải đi đâu xa. Đối với những lữ khách phương xa, khi vừa ngồi ngắm cảnh trên một chuyến tàu xa, vừa thưởng thức từng hạt cơm trắng dẻo thơm, quyện cùng chút vị ngọt của thịt và chút thanh đạm của rau dưa muối chắc chắn sẽ là một kỷ niệm khó phai trong lòng.
