Bài: Natsume • Thiết kế: J
Nằm bên bờ hồ Biwa ở tỉnh Shiga, lâu đài Hikone là một di tích lịch sử có ý nghĩa quan trọng, đóng vai trò then chốt trong lịch sử Nhật Bản, đặc biệt là trong thời kỳ Edo. Được công nhận là Bảo vật Quốc gia, lâu đài được xây dựng từ đầu thế kỷ 17, sau khi thời kỳ Sengoku khép lại, vẫn lưu giữ gần như nguyên vẹn vẻ đẹp kiến trúc của thời kỳ này.
Lâu đài Hikone - 彦根城 được xây dựng vào năm 1603 dưới thời Ii Naokatsu, con trai của Ii Naomasa. Khi bắt đầu dự án, lãnh chúa Tokugawa Ieyasu, người tặng lâu đài cho Naomasa, quyết định lựa chọn ngọn đồi Hikone-yama làm vị trí xây dựng lâu đài mới, thay cho địa điểm ban đầu.
Nằm ở vị trí chiến lược, gần nhiều lâu đài và vùng lãnh thổ quan trọng vào thời bấy giờ, Hikone nhanh chóng trở thành một công trình có ý nghĩa quân sự đặc biệt. Vì vậy, việc xây dựng được tiến hành với tốc độ cao. Để rút ngắn thời gian thi công, vật liệu từ nhiều ngôi chùa và lâu đài bị đánh chiếm được tận dụng cho công trình mới. Theo các ghi chép lịch sử, tháp chính của lâu đài Hikone được di dời từ lâu đài Otsu.
Dù tháp chính đã được hoàn thành từ sớm, toàn bộ quần thể lâu đài, bao gồm hệ thống hào nước và các công trình phòng thủ đến năm 1622 mới hoàn thiện. Từ đó, Hikone trở thành trung tâm của gia tộc Ii, một trong những gia tộc phong kiến quyền lực dưới thời Edo, và giữ vai trò này trong hơn 260 năm, cho đến khi Minh Trị Duy Tân diễn ra.
Khi Nhật Bản bước vào thời kỳ hiện đại, chế độ phong kiến được bãi bỏ và các lãnh địa phong kiến lần lượt bị giải thể. Gia tộc Ii cũng rời Hikone để chuyển đến Tokyo theo chính sách của chính quyền Minh Trị, cùng với nhiều lãnh chúa và gia đình của họ.
Trong quá trình xóa bỏ những dấu tích của chế độ phong kiến, chính phủ Minh Trị từng ban hành lệnh phá hủy nhiều lâu đài từng thuộc về các daimyo – những lãnh chúa dưới chế độ Mạc phủ. Lâu đài Hikone cũng đứng trước nguy cơ chung này.
Tuy nhiên, số phận của Hikone đã thay đổi khi Thiên hoàng Minh Trị ghé thăm nơi đây trong chuyến thị sát. Trong chuyến đi, một vị cố vấn đã đề nghị giữ lại lâu đài, và quyết định phá hủy Hikone sau đó bị đình chỉ. Nhờ vậy, những công trình quan trọng của lâu đài được bảo tồn, giúp Hikone trở thành một trong những lâu đài phong kiến còn nguyên vẹn nhất Nhật Bản ngày nay.
Đến năm 1894, lâu đài thuộc quyền sở hữu của Ii Naonori, vị lãnh chúa cuối cùng của lãnh địa Hikone. Khoảng nửa thế kỷ sau, quyền sở hữu lâu đài cùng khu đất xung quanh được gia tộc Ii chuyển giao cho Thành phố Hikone.
Không chỉ là một di tích lịch sử, lâu đài Hikone còn từng là một trong những địa điểm quay bộ phim Shogun (1980), được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn James Clavell, lấy bối cảnh Nhật Bản đầu thế kỷ 17.
Lâu đài Hikone sở hữu những đặc trưng tiêu biểu của kiến trúc lâu đài Nhật Bản thời kỳ đầu hiện đại, nổi bật với souishigaki – hệ thống tường chỉ sử dụng đá, cùng những tháp canh lợp ngói. Đặc biệt, lâu đài còn lưu giữ nobori ishigaki, những bức tường đá chạy dọc theo sườn núi theo phương thẳng đứng. Đây là kiểu kiến trúc khá hiếm tại Nhật Bản, chỉ còn được tìm thấy ở một số lâu đài như Matsuyama tại tỉnh Ehime và Sumoto tại tỉnh Hyogo.
Hikone cũng là một trong số ít lâu đài được xây dựng vào thời kỳ này vẫn sở hữu hào khô và những vách đá được đẽo gọt nhân tạo, những đặc điểm vốn thường xuất hiện ở các lâu đài trên núi thời trung cổ. Sự kết hợp này được cho là phản ánh bối cảnh lịch sử đặc biệt của Hikone khi được xây dựng không lâu sau trận Sekigahara, những căng thẳng quân sự của thời kỳ Sengoku vẫn chưa hoàn toàn lắng xuống.
Trong quần thể kiến trúc ấy, tháp chính của lâu đài cùng tháp Tsuke và tháp Tamon đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia vào năm 1952.
Lâu đài Hikone là một trong mười hai lâu đài tại Nhật Bản còn bảo tồn được tháp chính/tháp canh bằng gỗ nguyên bản. Công trình này đã may mắn thoát khỏi kế hoạch phá hủy các lâu đài phong kiến vào thời Minh Trị, sau chuyến thăm của Thiên hoàng Minh Trị đến Hikone năm 1878.
Với ba tầng và những đường mái thanh thoát, cầu kỳ, tháp chính được xem là điểm nhấn nổi bật nhất của lâu đài. Kiến trúc nơi đây cũng cho thấy sự giao thoa giữa nhiều phong cách khác nhau, trong đó có những chi tiết được lấy cảm hứng từ các lâu đài đã bị tháo dỡ để cung cấp vật liệu cho việc xây dựng Hikone.
Nằm ở vị trí cuối cùng trước khi tiến vào sân trong chính, Taikomon Yagura là một trong những công trình phòng thủ đặc trưng của lâu đài Hikone. Tên gọi bắt nguồn từ chiếc trống lớn được đặt bên trong, từng được sử dụng để truyền tín hiệu và liên lạc trong khuôn viên lâu đài.
Trong quá trình tháo dỡ và tu sửa, người ta phát hiện công trình này có thể đã được di dời từ một lâu đài khác, dù nguồn gốc chính xác vẫn chưa được xác định. Taikomon Yagura cũng được công nhận là Di sản Văn hóa Quan trọng của Nhật Bản.
Vườn Genkyuen là một khu vườn cảnh quan tuyệt đẹp nằm bên cạnh dinh thự của lãnh chúa, được xây dựng bởi Ii Naoki, lãnh chúa thứ tư của lãnh địa Hikone. Trước đây, Ninomaru Goten, nay là Biệt thự Rakuraku-en, từng được gọi là Tsuki Goten - Cung điện Mặt Trăng, và khu vườn xung quanh cung điện, nay là Vườn Genkyuen, từng được gọi là Tsuki no oniwa - Vườn Mặt Trăng.
Khu vườn được công nhận là danh lam thắng cảnh quốc gia, du khách có thể chiêm ngưỡng những cây cối và hoa lá khoe sắc qua các mùa, đặc biệt là sắc màu rực rỡ của mùa thu.
Trên một ngọn đồi nhỏ nhìn xuống Vườn Genkyuen và tháp chính, Hosho-dai từng là nơi gia tộc Ii tiếp đón những vị khách quan trọng. Tên gọi Hosho-dai mang ý nghĩa “Nơi phượng hoàng bay lượn trên bầu trời”, gợi lên không khí trang trọng của một không gian dành cho những cuộc gặp gỡ đặc biệt.
Ngày nay, du khách có thể trải nghiệm nét thanh tao của văn hóa Nhật Bản tại đây qua một tách trà xanh và những chiếc bánh wagashi tinh tế.
Nếu yêu thích lịch sử và nghệ thuật, Bảo tàng Lâu đài Hikone cũng là điểm dừng chân đáng chú ý. Bảo tàng lưu giữ nhiều hiện vật gắn với gia tộc Ii, từ áo giáp, kiếm và các vật dụng liên quan đến võ sĩ đạo cho đến dụng cụ trà đạo và những tác phẩm nghệ thuật quý giá.
Mùa xuân là một trong những thời điểm được yêu thích nhất để ghé thăm Lâu đài Hikone. Khoảng 1.200 cây anh đào trong khuôn viên đồng loạt khoe sắc vào cuối tháng 3 đến đầu tháng 4, phủ lên những bức tường trắng và mái ngói nhiều tầng một sắc hồng dịu dàng. Xa xa, mặt hồ Biwa xanh biếc tạo nên khung cảnh giao hòa giữa kiến trúc cổ kính và thiên nhiên mùa xuân, tạo nên một trong những khung cảnh theo mùa mang tính biểu tượng nhất ở vùng Kansai.
Nếu bỏ lỡ mùa xuân, mùa thu lại mang đến một diện mạo hoàn toàn khác. Những tán cây chuyển sang sắc đỏ, cam và vàng, tô điểm cho khuôn viên lâu đài và cảnh quan quanh hồ. Đặc biệt, Vườn Genkyuen trở nên thơ mộng khi sắc thu phủ lên những hàng cây, mặt hồ và những công trình cổ kính một vẻ đẹp trầm lắng, thanh tao.
Mùa hè mang đến những ngày dài, bầu trời trong xanh và tầm nhìn rộng mở ra hồ Biwa. Trong khi đó, mùa đông đưa Hikone về với vẻ tĩnh lặng hiếm có. Khi tuyết phủ lên mái ngói và những bức tường đá, toàn bộ lâu đài khoác lên mình vẻ đẹp trang nghiêm, cổ kính và đầy chất thi vị.
Ngày 03/09/2026 đánh dấu cột mốc đáng nhớ trong hành trình bảo tồn và quảng bá Lâu đài Hikone, khi công trình này được Hội đồng Văn hóa Nhật Bản lựa chọn làm ứng viên đại diện của Nhật Bản cho Danh sách Di sản Thế giới UNESCO năm 2028.
Đây là bước tiến quan trọng đối với quần thể lịch sử này, đồng thời cũng là dấu mốc đáng chú ý trong nỗ lực của Nhật Bản nhằm bảo tồn những giá trị văn hóa gắn với thời kỳ phong kiến. Hikone là ứng viên cuối cùng trong danh sách dự kiến gồm 12 địa điểm được Nhật Bản đề xuất từ năm 1992, thời điểm quốc gia này gia nhập Công ước Di sản Thế giới.
Theo kế hoạch, hồ sơ chính thức sẽ được chính phủ Nhật Bản đệ trình lên UNESCO vào tháng 02/2027. Nếu được thông qua, quá trình này sẽ đưa giá trị lịch sử và kiến trúc của Hikone đến với đông đảo du khách và cộng đồng quốc tế hơn.
Tuy nhiên, hành trình của Hikone đến với danh hiệu Di sản Thế giới không phải là câu chuyện mới. Một trong những thách thức lớn nhất nằm ở việc chứng minh giá trị nổi bật và nét riêng của Hikone bên cạnh những lâu đài đã được UNESCO công nhận.
Theo yêu cầu của UNESCO, mỗi đề cử cần trải qua quá trình phân tích so sánh để chứng minh giá trị nổi bật và vai trò riêng biệt của địa điểm trong bối cảnh quốc tế. Chính vì vậy, chính quyền địa phương và những người ủng hộ Hikone đã dành nhiều năm nghiên cứu và hoàn thiện cách tiếp cận đối với giá trị của quần thể lịch sử này.
Một bước chuyển đáng chú ý diễn ra vào tháng 05/2026, khi tỉnh Shiga và thành phố Hikone đệ trình đề xuất sửa đổi lên Cơ quan Văn hóa Nhật Bản. Thay vì chỉ nhấn mạnh Hikone như một công trình kiến trúc quân sự, đề xuất mới tập trung vào lâu đài như một minh chứng còn hiện hữu cho hệ thống cai trị của các daimyo – những lãnh chúa phong kiến.
Cách tiếp cận này mở rộng câu chuyện về Hikone từ một lâu đài được bảo tồn kĩ lưỡng, thành một địa điểm phản ánh cơ chế chính trị, xã hội và văn hóa của Nhật Bản thời phong kiến. Chính giá trị đa chiều ấy đã góp phần giúp Hikone được lựa chọn cho chu kỳ đề cử năm 2028.
Ngày nay, Hikone được biết đến là một trong những lâu đài phong kiến được bảo tồn tốt của Nhật Bản. Cùng với Himeji, Matsumoto, Inuyama và Matsue, đây là một trong năm lâu đài được công nhận là Bảo vật Quốc gia – danh hiệu dành cho những công trình có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và kiến trúc.
Từ một pháo đài được xây dựng để bảo vệ vùng đất chiến lược bên hồ Biwa, Hikone đã vượt qua nhiều biến động của lịch sử để tồn tại gần như nguyên vẹn cho đến ngày nay. Hành trình hướng tới UNESCO vì thế không chỉ là câu chuyện về một danh hiệu, mà còn là hành trình gìn giữ những dấu ấn giúp thế hệ hôm nay hiểu hơn về một giai đoạn quan trọng trong lịch sử Nhật Bản.
