Bài: Bambi • Thiết kế: Louzi
Rải rác trên những vách núi hay ẩn sâu trong lòng hang động giữa núi rừng Nhật Bản là hàng loạt những pho tượng Phật cổ được khắc trực tiếp vào nền đá - gọi là Magaibutsu. Dù mang giá trị nghệ thuật cao và chứa đựng yếu tố tâm linh kéo dài trong suốt thời kỳ lịch sử, song phần lớn những tác phẩm này vẫn còn là một ẩn số khi có rất ít thông tin về chúng được ghi chép lại.
“Magaibutsu (磨崖仏)” là những pho tượng Phật được chạm khắc trực tiếp lên vách đá, tảng đá lớn hoặc bên trong hang động. Bề mặt đá sẽ được mài nhẵn, sau đó nhờ vào quá trình đục đẽo, khoét lõm hoặc đắp nặn, hình ảnh của các vị Phật sẽ dần xuất hiện, trồi ra khỏi mặt đá như ảnh ba chiều. Kiểu chạm khắc này gọi là ukibori (浮彫) - chạm khắc nổi.
Có ba cấp độ thường thấy trong kỹ thuật chạm khắc nổi:
Đá vốn là chất liệu phổ biến cho nghệ thuật điêu khắc tượng Phật tại Ấn Độ, Trung Quốc, Hàn Quốc... Tuy nhiên, trong vài thập kỷ đầu sau khi Phật giáo du nhập vào Nhật Bản từ thế kỷ VI, việc sử dụng đá để khắc tượng lại không quá thịnh hành ở xứ Phù Tang.
Phải đến cuối thời Heian (794–1185), bước sang thời Kamakura (1185–1333), việc khắc tượng Phật trên đá mới thực sự trở nên phổ biến hơn. Một trong những yếu tố đã thúc đẩy sự thay đổi này là Shugendo (修験道) - tín ngưỡng bắt nguồn từ truyền thống thờ núi của Nhật Bản.
Các tu sĩ theo Shugendo được gọi là Yamabushi (山伏), thường sống ẩn mình khỏi xã hội tất bật rồi lui về các cánh rừng để tu hành. Họ thường trải qua những thực hành khổ hạnh như ngồi thiền dưới thác nước, chạy băng qua thung lũng...
Trong không gian yên tĩnh và tách biệt khỏi thế giới, các Yamabushi cần có hình ảnh đức Phật gần bên để dễ tập trung thiền định. Do đó, họ đã bắt đầu khắc trực tiếp hình Phật vào vách đá nơi bản thân tu hành. Đây có thể là nguồn gốc tạo ra các Magaibutsu, giải mã lý do vì sao chúng thường được tìm thấy trong rừng sâu, núi cao thay vì ở giữa phố thị đông đúc.
Hơn nữa, khoảng 90.000 năm trước, núi Aso (nay thuộc tỉnh Kumamoto) phun trào, tạo ra dòng dung nham khổng lồ. Sau khi dung nham nguội đi và lắng xuống, nó trở thành một loại đá núi lửa mềm bao trùm vùng Kyushu và là một vật liệu lý tưởng cho việc chạm khắc. Nhờ đó, các Magaibutsu thường tập trung nhiều ở Kyushu, cụ thể là tỉnh Oita với số lượng khoảng 400 pho tượng, chiếm đến chừng 60-70% tổng số Magaibutsu trên toàn quốc.
Yagyu Kaido là một tuyến đường cổ nối trung tâm thành phố Nara với làng Yagyu, đi qua thung lũng nằm giữa núi Kasuga và núi Takamado. Khu vực này chính là nơi khởi nguồn cho sự lan tỏa của Phật giáo sau khi tôn giáo được du nhập và đón nhận tại Nhật Bản.
Do đó, khắp các ngóc ngách, đặc biệt là khu vực quanh núi Kasuga, tồn tại nhiều Magaibutsu như dấu tích còn sót lại từ các hoạt động tu tập Phật giáo và là ví dụ điển hình về nghệ thuật thời Kamakura (1185–1333). Trong đó, một số tượng được khắc trên vách đá cao, một số nằm trên những tảng đá ven đường và có cả những tượng đứng hoàn toàn độc lập, điển hình như pho tượng Kubikiri Jizo.
Tại núi Kasuga, hai địa điểm quan trọng nhất là hang Kasugayama và hang Jigokudani.
Trong đó, hang Kasugayama bao gồm hang phía đông và hang phía tây, nằm gần đỉnh núi Kasuga. Tổng có 18 tượng Phật được chạm khắc trên vách đá bên trong, được cho là đã được tạo tác vào khoảng năm 1155-1157 bởi vị tu sĩ khổ hạnh Imanyobo Gan'i.
Ở vị trí trung tâm hang phía đông là một cột đá cao 2 mét với hình chạm khắc bốn vị Phật, mỗi vị ở một mặt, được cho là Yakushi (Phật Dược Sư), Shaka (Phật Thích Ca Mâu Ni), Amida (Phật A Di Đà) và Miroku (Phật Di Lặc). Vách phía đông của hang khắc họa sáu vị Kannon Bosatsu (Bồ Tát Quán Thế Âm) trong khi vách phía tây có bốn tượng Jizo Bosatsu (Bồ Tát Địa Tạng), mỗi tượng cầm một viên ngọc quý.
Hang phía tây có các bức phù điêu khắc ba vị Phật ngồi chính diện và tượng Tamonten (Tỳ Sa Môn Thiên Vương) đứng trong góc bên trái. Trong đó, các tượng Phật ngồi được suy đoán là Ngũ Trí Như Lai của Mật tông, tuy nhiên trong số 5 pho tượng thì đã có 2 pho bị hủy hoại hoàn toàn.
Ngoài hang đá Kasugayama, Jigokudani cũng là một địa điểm quan trọng không kém. Tên gọi của nó mang nghĩa là “Thung lũng Địa ngục", được cho là bắt nguồn từ một truyền thuyết rằng địa ngục nằm bên dưới núi Kasuga. Nét khắc ở đây nông hơn, chỉ là những đường chìm trên vách đá nhưng màu sắc vẫn còn được bảo tồn khá tốt.
Hình ảnh nguyên vẹn nhất nằm ở vị trí trung tâm, thuộc về Shaka Nyorai (Phật Thích Ca Mâu Ni) ngồi trên tòa sen ở trung tâm vách sau. Phía sau người là vầng hào quang gồm ba lớp, tay phải giơ lên, trong khi tay trái kết ấn thi nguyện.
Hiện nay, để bảo tồn các pho tượng, hai hang động này đã được rào lại và chưa mở cửa chính thức cho công chúng tham quan. Tuy nhiên, nếu du khách đi quanh núi Kasuga, đặc biệt là khi dạo bước trên cung đường Takisaka no michi, sẽ có thể bắt gặp nhiều bức Magaibutsu đơn lẻ khác.
Đầu tiên là bức phù điêu thấp của Miroku (Phật Di Lặc), với các lớp quần áo chỉ được khắc nhẹ trên bề mặt đá. Bên cạnh ông là tượng của Bồ Tát Địa Tạng, khoét lõm xung quanh cơ thể để hình ảnh chìm vào trong nền đá. Vì phong cách của các bức phù điêu khác nhau nên có nghi vấn chúng đã được tạc nên bởi những tu sĩ khác nhau.
Ngoài ra, còn có nhóm ba tượng Địa Tạng nằm khuất trên những vách đá quanh các triền đồi, phải nhờ đến bảng chỉ dẫn mới có thể nhìn thấy chúng. Địa Tạng là một trong những vị Bồ Tát phổ biến và nổi tiếng nhất tại Nhật Bản. Cái tên "Ojizosama" còn được người dân Nhật Bản dùng để gọi chung mọi tượng Phật bằng đá, bất kể đó là vị thần nào.
Nằm trên vách đá núi Tawara ở thành phố Bungotakada, tỉnh Oita là hai pho tượng Magaibutsu được công nhận là Tài sản Văn hóa Quan trọng cấp quốc gia. Trong đó, bức chạm khắc hình ảnh của Fudo Myoo (Bất Động Minh Vương) cao 8.1m, bức còn lại cao 6.8m khắc họa Dainichi Nyorai (Đại Nhật Như Lai). Với kích thước nổi bật đó, chúng là một trong những Magaibutsu lớn nhất ở Nhật Bản.
Fudo Myoo là một trong những vị minh vương quan trọng nhất của Phật giáo Mật tông Nhật Bản. Ông thường được khắc họa với gương mặt dữ tợn, mắt trợn trừng, hai chiếc răng nanh lộ ra ngoài, một chiếc hướng lên, một chiếc hướng xuống. Tay phải ông cầm thanh bảo kiếm, tay trái cầm dây thừng để trói buộc tà ma hoặc dẫn dắt những chúng sinh chưa giác ngộ về với chính đạo.
Tuy nhiên, bức phù điêu trên vách đá núi Tawara lại thể hiện một khía cạnh khác mềm mại và hiền dịu hơn của ông. Một mắt của Fudo Myoo nhắm lại, thấp thoáng nét cười ngộ nghĩnh hiện ra cùng với đôi răng nanh tròn trịa. Bức tượng có niên đại từ những năm đầu thời Kamakura (1185–1333) và là một trong những pho tượng Phật khắc trên đá lớn nhất trên toàn nước Nhật.
Nằm phía sau một chút là tượng chạm khắc hình ảnh Dainichi Nyorai, được cho là có niên đại từ cuối thời kỳ Heian (794–1185), cổ hơn tượng của Fudo Myoo khoảng một thế kỷ. Trái ngược với Fudo Myoo, Dainichi Nyorai mang vẻ điềm đạm với đôi mắt nhắm nhẹ, cảm giác tĩnh tại và an yên hiện lên nhờ những nét chạm khắc mềm mại. Ngoài ra, thay vì hình ảnh đội vương miện đính ngọc thường thấy, tượng Dainichi tại đây lại có phần đỉnh đầu khắc những lọn tóc xoắn ốc được điêu khắc tỉ mỉ.
Để đến được địa điểm tham quan, du khách cần xuất phát từ ngôi đền Imakumanosan Taizo-ji. Mất khoảng 10 phút leo dốc, người tham quan sẽ bắt gặp một chiếc cổng torii làm bằng đá, dẫn đến bậc thang được lát bởi những phiến đá có kích thước và hình dạng không đồng đều. Theo lời tương truyền, một con quỷ đỏ oni đã đập vỡ những tảng đá lớn để đắp nên lối đi này.
Usuki Magaibutsu nằm ở thành phố Usuki, tỉnh Oita là một đại diện nổi tiếng cho dòng phù điêu hình ảnh Phật trên đá. Cho đến nay, có đến 61 pho tượng đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia Nhật Bản, trở thành các Magaibutsu đầu tiên tại đất nước có được danh hiệu này.
Quần thể tượng Phật Usuki được chia thành 4 nhóm: Nhóm tượng Phật Hoki 1 (Dogasako Sekibutsu), nhóm tượng Phật Hoki 2, nhóm Sannozan Sekibutsu và nhóm Furuzono Sekibutsu. Trong đó, nổi tiếng nhất là nhóm Furuzono có tượng của Dainichi Nyorai ngồi vị trí trung tâm, cao 2.8m, mang kích thước lớn hơn hẳn các tượng Usuki khác.
Bức điêu khắc thể hiện Dainichi Nyorai với gương mặt đầy đặn, lông mày cao thanh tú, đôi mắt hẹp dài khép hờ. Một số màu sắc vẫn còn đọng lại trên bề mặt đá, chẳng hạn như màu đen trên lông mày hay màu đỏ trên vương miện, là minh chứng cho thấy tượng từng được sơn màu rực rỡ sau khi chạm khắc.
Tuy nhiên, vì tác động của thời tiết, đầu của tượng Dainichi đã từng bị rơi khỏi thân giữa thời Edo và nằm trên bệ đỡ bên dưới suốt một thời gian dài. Bức ảnh chụp lại khung cảnh này làm nổi lên nhiều cuộc bàn luận, trong đó có các lời khen ngợi về vẻ đẹp đầy uy nghiêm của Dainichi Nyorai vẫn tỏa sáng, trường tồn bất chấp sự tàn phá của thiên nhiên qua năm tháng.
Vì lo ngại đánh mất vẻ đẹp đặc biệt đó, quyết định trùng tu bức tượng từ năm 1980-1993 đã từng vấp phải sự phản đối gay gắt từ phía công chúng. Tuy nhiên, để đủ điều kiện được công nhận là Bảo vật Quốc gia, cuối cùng bức tượng của Dainichi Nyorai đã được phục hồi về tình trạng như hiện tại.
Hiện nay, có rất nhiều cách đến tham quan Usuki Magaibutsu. Du khách có thể đi bằng tàu tốc hành, gọi taxi, xe buýt công cộng hoặc thuê xe đạp. Giá vé dành cho người lớn (từ học sinh trung học phổ thông trở lên) là 550 yên, trẻ em (học sinh tiểu học và trung học cơ sở) là 270 yên.
Magaibutsu được sinh ra từ lối tu hành khổ hạnh của các ẩn sĩ chọn núi rừng hoang vu làm chốn tu tập. Suốt hàng nghìn năm, dù thời thế đã nhiều lần đổi thay, song những Magaibutsu vẫn lặng lẽ tồn tại cùng thiên nhiên, nắm giữ vô vàn giai thoại lịch sử đã sớm chìm vào quên lãng.
Chúng không chỉ là hiện thân của sự bền bỉ và tinh thần sống thanh tịnh của Phật giáo, mà còn là những kiệt tác nghệ thuật mang trọn giá trị văn hóa vô giá của xứ sở hoa anh đào.
