Wagara: Những motif và ý nghĩa của các họa tiết truyền thống Nhật Bản (P.1)

Nhật Bản vốn nổi tiếng với bộ sưu tập đồ sộ những họa tiết truyền thống được gọi là “Wagara”. Chúng hiện diện khắp mọi nơi trong đời sống của người Nhật: trên những bộ kimono thanh lịch, những tờ giấy trang trí, đồ thủ công mỹ nghệ hay một góc nào đó trong những công trình kiến trúc. Mỗi họa tiết ấy lại chứa đựng ý nghĩa riêng, phản ánh phong tục, đời sống văn hóa và tâm hồn của người dân xứ Phù Tang qua nhiều thời kỳ lịch sử.

Sự ra đời và phát triển của Wagara

“Wagara – 和柄” bao gồm chữ “和 – Hòa”, chỉ những gì có nguồn gốc từ Nhật Bản (như ẩm thực Nhật Washoku, phòng kiểu Nhật Washitsu), và chữ “柄 – Bính”, nghĩa là hoa văn. Ghép lại với nhau, từ này dùng để chỉ các họa tiết truyền thống của Nhật Bản.

Wagara đã được vun đắp qua một lịch sử dài lâu, khởi đầu với những họa tiết được du nhập từ Trung Quốc trong thời kỳ Asuka và Nara (khoảng thế kỷ 6 đến 8). Giao thương và giao lưu văn hóa giữa hai quốc gia trong giai đoạn này đã phổ biến các kỹ thuật nhuộm và thêu của Trung Hoa ở Nhật Bản. Đặc biệt, sự du nhập của Phật giáo đã mang đến quốc gia vốn theo Thần đạo này một loạt các biểu tượng mới mẻ.

Những Wagara đầu tiên đã mô phỏng các họa tiết của Trung Hoa, chẳng hạn như bộ ba tùng - trúc - mai, hoa sen, dây leo, hay những sinh vật thần thoại như rồng, phượng hoàng. 

Tuy nhiên, sau khi việc cử phái đoàn đến nhà Đường Trung Quốc bị bãi bỏ, các họa tiết gốc Nhật Bản như hoa tử đằng, quạt và noshi bắt đầu xuất hiện và phổ biến trong giới quý tộc Heian. Các họa tiết có nguồn gốc từ nước ngoài cũng bắt đầu được người Nhật biến hóa, sáng tạo lại theo phong cách Nhật Bản.

Do đó, thời Heian (794-1185) được xem như giai đoạn hình thành nên nền tảng của Wagara. Từ đây, những họa tiết Nhật Bản ngày càng phát triển đa dạng hơn và cũng được ứng dụng vào nhiều lĩnh vực trong đời sống.

Trong thời Edo (1603-1868) hòa bình và thịnh vượng, văn hóa dân gian có cơ hội phát triển mạnh mẽ và Wagara đã trở nên phổ biến trong tầng lớp bình dân. Thêm nhiều mẫu họa tiết mới được sáng tạo, kết hợp linh hoạt các yếu tố văn hóa và xu hướng thịnh hành thời đó. Trong đó có các họa tiết trên trang phục của các diễn viên Kabuki – một số do chính họ tự thiết kế, như họa tiết sọc và caro. Hầu hết các họa tiết truyền thống được coi là kinh điển ngày nay đều mô phỏng các thiết kế từ thời Edo.

Các motif của họa tiết Nhật Bản

Văn hóa Nhật Bản chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ hai tôn giáo lớn: Thần đạo và Phật giáo. Người Nhật đã khai thác các chủ đề, tính thẩm mỹ và giá trị tinh thần từ hai tôn giáo này, từ những biểu tượng mang ý nghĩa tâm linh và may mắn, đến cách chiêm nghiệm vẻ đẹp của thiên nhiên bốn mùa và đưa chúng vào các họa tiết truyền thống.

Về cơ bản, Wagara có thể được phân loại như sau:

• Họa tiết thực vật
• Họa tiết động vật
• Họa tiết thiên nhiên, phong cảnh
• Họa tiết đồ vật
• Họa tiết hình học
  

Mỗi họa tiết Wagara thường mang ý nghĩa riêng, chứa đựng trong nó những lời cầu nguyện của con người về mùa màng bội thu, may mắn, sức khỏe, sự trường thọ, sung túc hay con đàn cháu đống...

Họa tiết thực vật

Những họa tiết này được lấy cảm hứng từ những loài hoa lá cỏ cây có ý nghĩa quan trọng với người Nhật. Vốn yêu quý và trân trọng thiên nhiên, bằng cách kết hợp các họa tiết thực vật này, họ có thể tôn vinh vẻ đẹp của thiên nhiên bốn mùa.

Shochikubai (松竹梅)

Ở Trung Quốc cổ đại, thông và tre vẫn xanh tươi trong mùa đông cùng hoa mai (hoa mơ) nở rộ trong giá rét được gọi là "Tuế hàn tam hữu" – ba người bạn của mùa đông, một biểu tượng cho khí tiết thanh cao. Motif này đã du nhập vào Nhật Bản và được gọi là Shochikubai tại đây. Thông tượng trưng cho sự bền bỉ và trường thọ, tre tượng trưng cho sức mạnh và sự dẻo dai, còn hoa mai gợi lên hy vọng, niềm vui và vẻ đẹp.