Nhật Bản thời Edo – một xã hội siêu tái chế và sửa chữa

Người ta nói rằng vào thời Edo (1603-1868), ngay cả trong các bãi rác cũng không tìm thấy giấy và quần áo cũ, ô dù, thùng gỗ hoặc nồi niêu bị hỏng. Những thứ hiếm hoi bị vứt bỏ là mảnh vữa trát tường và mảnh ngói vỡ, rác quét nhà và những mẩu còn sót lại của thứ gì đó đã bị cháy đen. Nhưng ngay cả những thứ này rồi cũng được sử dụng làm vật liệu để xây dựng các công trình san lấp. Sửa chữa và tái chế là lẽ thường, trong khi lãng phí là điều đáng xấu hổ trong xã hội Edo.

Trên những con phố thời Edo, các thương nhân gánh theo đôi quang gánh trên vai, len lỏi khắp mọi ngõ ngách để thu gom đủ loại rác: sáp nến chảy, giấy vụn, vải cũ, khung dù bỏ đi cho đến tóc rụng hay chất thải của người. Những người thợ hành nghề sửa chữa cũng đi khắp thị trấn, cung cấp dịch vụ tận nhà: từ sửa nồi niêu, guốc gỗ, đồ gốm cho đến đèn lồng. Lúc bấy giờ, ước tính có tới hàng nghìn nghề thu gom, sửa chữa, tái chế các vật dụng hằng ngày.

Nghệ thuật tái chế của người Edo

Vào thời Edo, khi một vật đã đi hết vòng đời và không thể sửa chữa được nữa, người ta sẽ tái chế để nó bước vào một vòng đời mới. Chu trình sử dụng – sửa chữa – tái chế tiếp tục lặp đi lặp lại nhằm tận dụng triệt để giá trị của tài nguyên. Đến khi không thể tái chế được nữa, chúng sẽ trở thành nhiên liệu đốt hoặc phân bón và lại trở về với đất.

Để hiểu hơn cách người Nhật làm điều này, hãy cùng xem xét trường hợp của kimono. Vào thời bấy giờ, người dân thường sở hữu rất ít kimono, có người thậm chí chỉ có một bộ duy nhất để mặc hằng ngày. Vải vóc thời xưa cực kỳ quý, vì vậy họ phải nghĩ cách để kéo dài tuổi thọ và tận dụng chúng.

Kimono được sử dụng và bảo quản cẩn thận rồi truyền lại qua các thế hệ trong gia đình. Đến khi kimono bị rách hoặc sờn, họ sẽ tháo chỉ, may lại thành bộ kimono mới hoặc vá để sửa chữa. Khi đã quá cũ và không thể mặc được nữa, họ sẽ tái chế nó thành các vật dụng nhỏ như tạp dề maekake, tã lót, túi rút, khăn furoshiki hay khăn lau zokin...

Rồi đến khi zokin cũ, người ta lại cắt nó thành những dải vải mỏng và đan thành dép hoặc thảm nhỏ để sử dụng trong nhà. Hoặc như ở miền Bắc Nhật Bản còn có một kỹ thuật dệt gọi là sakiori, trong đó vải cũ được xé thành những dải mảnh dùng làm sợi ngang để dệt nên tấm vải mới. 

Cuối cùng, khi cả những vật đã qua tái chế này cũng trở nên cũ nát, chúng được dùng làm phân bón hoặc nhiên liệu đốt.

Đó là cách làm ở vùng nông thôn, tuy nhiên ngay cả thị dân cũng hiếm khi mua kimono mới. Họ thường giặt sạch những bộ kimono sờn rách và mang đến cửa hàng quần áo cũ, trả thêm tiền để đổi lấy một bộ kimono khác. Đây cũng là kimono cũ đã được cửa hàng thu mua và sửa chữa, tân trang rồi bán lại. Người ta nói rằng thời xưa, chỉ riêng thành Edo (Tokyo ngày nay) đã có tới 4.000 hàng buôn bán quần áo cũ.

Còn trong trường hợp kimono đã cũ đến mức cửa hàng cũng không tiếp nhận, các phương thức tái sử dụng – sửa chữa – tái chế sẽ được áp dụng giống như trong các gia đình bình dân.

Muôn màu nghề sửa chữa và tái chế thời Edo

Người Edo không bỏ qua bất cứ loại rác nào bởi luôn có cách để tận dụng chúng. Dưới đây là một số nghề nghiệp thu gom, sửa chữa và tái chế tiêu biểu vào thời kỳ này:

Thu mua tro

Tro từ lò sưởi và bếp của các hộ gia đình được thu gom bởi những người thu mua tro chuyên nghiệp. Tro có thể được dùng để cải thiện đất, bón phân cho cây trồng hay dùng trong chế biến thuốc nhuộm và rượu. Người ta nói rằng mặt của những người mua tro lúc nào cũng trắng bệch do luôn bị phủ đầy tro.

Thu mua giấy

Giấy đã qua sử dụng được mua về và gửi đến các cơ sở để tái chế thành giấy vệ sinh và khăn giấy. Loại giấy tái chế này được gọi là “還魂紙 – Hoàn Hồn Chỉ”, tức “trả hồn cho giấy”.

Thu mua sáp nến chảy

Việc mua phần sáp chảy ra khi đốt nến khá phổ biến, dùng để tái chế thành những cây nến mới. Vào thời Edo, nến là một mặt hàng quý giá chỉ được sử dụng bởi tầng lớp quý tộc, samurai cấp cao, thương nhân giàu có hoặc tại các nhà thổ. Người dân thường không có lựa chọn nào khác ngoài việc dùng dầu cá để đốt, hoặc đi ngủ sớm. Sáp nến chảy được gọi với một cái tên đẹp: “ 蝋涙 - rourui" (nước mắt sáp).

Thu mua ô dù cũ

Vào thời Edo, những chiếc dù cũ cũng được tái chế. Thời đó, dù được làm bằng tre, khung được dán giấy. Các nhà buôn sẽ thu mua ô dù cũ, bóc lớp giấy dầu chống thấm ra, làm sạch, sửa chữa phần nan dù và dán giấy để bán lại.

Thu mua chổi

Chổi cũ có thể được tái chế thành dây thừng hoặc bàn chải.