Miyadaiku: Những thợ mộc bậc thầy xây dựng đền chùa trường tồn ngàn năm

Từ lâu, Nhật Bản đã nổi tiếng với những kiến trúc đền chùa bằng gỗ có khả năng đứng vững trước thời tiết khắc nghiệt, thiên tai và động đất qua hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm. Để làm nên những công trình trường tồn ấy chính là nhờ vào bàn tay của các Miyadaiku - những bậc thầy thợ mộc đền chùa sở hữu những kỹ năng tinh hoa nhất của nghề mộc truyền thống Nhật Bản được truyền lại qua nhiều thế hệ.  

Trong đó không thể không nhắc đến thợ mộc Miyadaiku - những bậc thầy chuyên đảm nhiệm việc xây dựng, tu sửa và bảo tồn các công trình đền, chùa với quy mô lớn. Họ phải trải qua hàng chục năm để làm chủ kỹ thuật Kigumi - phương pháp ghép nối gỗ không sử dụng đinh, đồng thời phải thấu hiểu đặc tính của từng loại gỗ và thậm chí tính toán đến việc sửa chữa công trình cho hàng trăm năm sau này. 

Những người làm “nhà cho thần linh”

Nghề mộc đền chùa Miyadaiku được cho là ra đời cách đây hơn 1.400 năm. Sau khi Phật giáo du nhập Nhật Bản vào thời kỳ Asuka (538-710), Thái tử Shotoku đã cho mời các thợ mộc từ Bách Tế (Baekje - một quốc gia cổ thuộc bán đảo Triều Tiên) đến Nhật Bản để xây dựng ngôi chùa Shitennoji ở Osaka. 

Từ đó, những kỹ thuật xây dựng, sửa chữa và bảo tồn đền thờ, chùa chiền được truyền lại qua nhiều thế hệ và hình thành nên các tổ chức thợ mộc đền chùa Miyadaiku. Một trong số những tổ chức nổi tiếng nhất là Kongo Gumi với tuổi đời gần 1.450 năm. Được thành lập bởi Shigemitsu Kongo - một trong những thợ mộc từ Bách Tế, Kongo Gumi vẫn còn hoạt động cho đến ngày nay và được xem là doanh nghiệp lâu đời nhất thế giới. 

“Những công trình mà Miyadaiku xây dựng là “ngôi nhà nơi các vị thần và Đức Phật ngự trị”. Vì vậy, chúng tôi dồn hết tâm huyết vào từng chi tiết của những công trình này và tất cả mọi thứ đều được làm thủ công một cách tỉ mỉ,” Chủ tịch của Kongo Gumi, ông Tone Kenichi chia sẻ.

Tương truyền rằng cái tên thợ mộc Miyadaiku bắt nguồn từ “Omiya-san”, cách người Nhật gọi đền thờ và chùa chiền thời xưa. Nhưng trước đó, họ được gọi là “watari-daiku” (渡り大工), nghĩa là “thợ mộc lưu động”. Họ thường phải rời xa nhà trong nhiều năm, đến sinh sống tại nơi có đền, chùa để học về vật liệu và kỹ thuật xây dựng, đồng thời nghiên cứu và rèn luyện tay nghề bằng cách tham gia phụ việc tại các công trình xây dựng đền chùa. 

Vào thời Edo, nghề mộc đền chùa Miyadaiku được chia thành nhiều trường phái, mỗi trường phái lại có quy tắc và những phương pháp, kỹ thuật đặc trưng riêng, chủ yếu do sư phụ truyền nghề lại cho đệ tử. 

Những người theo học nghề mộc thường bắt đầu từ tuổi thiếu niên và dành nhiều năm quan sát, phụ việc cho các bậc thầy trước khi được giao những công việc phức tạp hơn. Để được công nhận là một thợ mộc Miyadaiku, người thợ phải có một kỹ năng đặc biệt nổi trội, như bào gỗ đẹp hoặc đục đẽo giỏi. Sau khi trải qua quá trình đánh giá, họ mới được tuyển chính thức vào các đội thợ mộc Miyadaiku. 

Một số kỹ năng quan trọng của một thợ mộc Miyadaiku 

Bào gỗ - Bài học đầu tiên của thợ mộc Miyadaiku

Để trở thành một người thợ mộc Miyadaiku, ngoài đôi bàn tay khéo léo ra, họ còn phải dành nhiều năm học tập và rèn luyện từ những công việc cơ bản nhất. 

Ngày nay, tại trường đào tạo nghề mộc của Kongo Gumi, những thợ mộc trẻ tuổi mới theo học nghề sẽ được dạy cách sử dụng kanna - dụng cụ bào gỗ cầm tay truyền thống của Nhật Bản. Khác với phương pháp đẩy bào gỗ về phía trước phổ biến trên thế giới, thợ mộc Nhật Bản thường kéo bào về phía mình. 

Để được xem là thành thạo kỹ thuật này, họ cần phải bào ra những dải gỗ mỏng đến 30 micromet, mỏng hơn cả độ dày trung bình của sợi tóc. Đây cũng chính là bước quan trọng để người học nghề có thể rèn luyện khả năng cảm nhận từng thớ gỗ và kiểm soát lực của đôi tay. 

Kigumi - Phương pháp ghép nối gỗ “vô hình” 

Một trong những kỹ thuật đặc trưng nhất mà một Miyadaiku cần phải dành hàng chục năm mài giũa chính là Kigumi (木組み) - phương pháp ghép nối những bộ phận gỗ lại với nhau mà không cần dùng keo hay đinh vít. Các thợ mộc sẽ chạm khắc, đục đẽo phần đầu của các bộ phận gỗ để tạo thành những mối ghép vừa khít với nhau. 

Hiện kỹ thuật Kigumi có hơn 200 kiểu mối nối ghép với nhiều hình dạng từ đơn giản đến rất phức tạp. Mỗi kiểu mối nối ghép được thiết kế tùy vào vị trí đặt và lực tác động lên từng cấu kiện, làm sao để lực tác động lên toàn bộ công trình được phân tán đều và không cần phải phụ thuộc vào một điểm duy nhất. Nhờ vậy mà nhiều công trình kiến trúc gỗ truyền thống tại Nhật vẫn có thể đứng vững qua những cơn rung chấn hay động đất. 

Xem thêm: Kigumi: Nghệ thuật trong những mối ghép “vô hình” của người Nhật 

Bên cạnh đó, vào mùa hè, Nhật Bản thường xuyên đón những trận mưa lớn và bão lũ khiến cho đinh vít kim loại thường bị rỉ sét, khiến gỗ dễ bị mục và khó sửa chữa. Những mối nối ghép kiểu Kigumi lại có thể giãn nở đồng đều theo điều kiện thời tiết và khí hậu nên cấu trúc cũng bền chắc hơn.  

Học cách lựa chọn và xử lý từng loại gỗ

Nhật Bản có rất nhiều loại gỗ được dùng để xây dựng các công trình kiến trúc truyền thống, như gỗ cây bách (Hinoki), gỗ tuyết tùng (Sugi), gỗ thông liễu (Karamatsu) hay gỗ cây linh sam (Todomatsu). Mỗi loại đều có đặc tính khác nhau nên người thợ mộc Miyadaiku phải học cách “hiểu” từng loại gỗ và lựa chọn loại gỗ phù hợp tùy theo mục đích sử dụng.