Kigumi: Nghệ thuật trong những mối ghép “vô hình” của người Nhật

Nhìn từ bên ngoài, Kigumi chỉ là một đường nối đơn giản giữa hai khối gỗ được ghép lại với nhau. Nhưng khi chúng tách ra và cấu trúc bên trong dần hiển lộ, bạn có lẽ sẽ kinh ngạc trước một hệ thống hình khối tinh vi được đục đẽo để khớp vào nhau với độ chính xác hoàn hảo. Phương pháp ghép nối không sử dụng đinh này được biết đến như một biểu tượng của kiến trúc truyền thống Nhật Bản, bên cạnh nhiều ứng dụng khác trong đời sống xứ Phù Tang từ xa xưa.

Trong số 17 hạng mục được vinh danh, kỹ thuật ghép gỗ Kigumi đặc biệt gây chú ý bởi không cần đến đinh vít hay bất kỳ chi tiết kim loại nào, các thợ mộc Nhật Bản vẫn tạo nên những công trình kiến trúc đứng vững suốt ngàn năm. Điều này càng ấn tượng hơn khi quốc gia này thường xuyên phải hứng chịu thiên tai như bão và động đất.

Kigumi là gì?

“木組み – Kigumi” hay ghép mộng gỗ là một kỹ thuật mộc truyền thống ở Nhật Bản, cho phép ghép nối các bộ phận bằng gỗ với nhau mà hoàn toàn không dùng đến keo hay đinh vít. Để làm được điều này, người thợ mộc sẽ chạm khắc phần đầu của các thanh gỗ thành những hình dạng từ đơn giản đến phức tạp, sao cho chúng có thể khớp vào nhau một cách hoàn hảo, từ đó liên kết và nâng đỡ lẫn nhau.

Nền tảng của hầu hết các mối ghép đều bắt đầu từ nguyên lý mộng âm dương (hozogumi - ほぞ組). Một đầu gỗ được chạm khắc thành mộng dương (hozo) sẽ khớp chính xác với lỗ mộng (hozoana) trên thanh gỗ còn lại. Khi lắp ráp, người thợ dùng búa gỗ gõ nhẹ để đưa mộng vào lỗ. Lực ma sát giữa hai bề mặt sẽ giữ các thanh gỗ cố định chắc chắn.

Những hình thức sơ khai của Kigumi được cho là đã xuất hiện từ thời Jomon (khoảng 4.000 năm trước), rồi phát triển mạnh mẽ từ thời Nara (710-794) khi nhu cầu xây dựng chùa chiền tăng lên. Trải qua hơn 1.000 năm, kỹ thuật này đã tiến bộ vượt bậc nhờ vào tài năng và sự sáng tạo của các thợ mộc, đặc biệt là các miyadaiku (宮大工) – thợ xây đền chùa ở xứ Phù Tang.

Phương pháp Kigumi là nền tảng của nhiều công trình kiến ​​trúc cũng như đồ nội thất gỗ truyền thống. Từ chiếc tủ tansu, khung gỗ kumiko cho đến những cây cầu gỗ, hay các công trình đền chùa đều được “lắp ghép” chắc chắn và giàu tính thẩm mỹ bởi những mối ghép bằng gỗ này.

Hai nhóm Kigumi chính: Tsugite và Shiguchi

Trong kiến trúc gỗ Nhật Bản tồn tại hai hệ thống liên kết gọi là Tsugite (継手) và Shiguchi (仕口).

Tsugite là kỹ thuật dùng để nối các thanh gỗ với nhau nhằm đạt được chiều dài mong muốn. Ứng dụng của nó thường gặp trong các cấu kiện nằm ngang như dầm hoặc xà, cần trải dài trên khoảng cách lớn.

Trong khi đó, Shiguchi là kỹ thuật liên kết hai thanh gỗ với nhau theo một góc nhất định, thường là góc 90 độ (kiểu chữ L hoặc T) hoặc góc chéo. Ứng dụng phổ biến của nó là kết nối các cấu kiện chịu lực như cột với dầm, hoặc xà với cột, nhằm tạo nên hệ khung kết cấu ba chiều.

Một số tài liệu cho biết tổng cộng có đến hơn 200 loại Tsugite và Shiguchi khác nhau, mỗi loại được thiết kế để đáp ứng những yêu cầu riêng, chẳng hạn như chịu lực xoắn, chịu lực kéo... Tùy vào vị trí trong công trình và lực tác động lên từng cấu kiện, người thợ sẽ tạo ra hình dạng mộng phù hợp nhất, trong đó có những loại có cấu trúc cực kỳ phức tạp và “đánh đố” tựa như những trò giải đố trí tuệ.

Phương pháp Kigumi (Kigumi Koho – 木組み工法) rất phức tạp và những thợ mộc cần mất đến hơn 10 năm mới có thể thành thạo. Nó cũng đòi hỏi kỹ năng cắt gỗ với độ chính xác đến từng milimet, hoặc thậm chí là 0,1mm với một số mối nối đặc thù.

Người thợ cũng phải rèn luyện khả năng “đọc” và đánh giá chính xác “sức sống” của từng khúc gỗ, dự đoán sự thay đổi khi gỗ khô đi, rồi tỉ mỉ điều chỉnh từng mối ghép bằng đục, từ đó mới có thể tạo nên những kết cấu đứng vững suốt nghìn năm.

Kigumi có ưu điểm gì?

Tạo nên kết cấu có độ bền vượt trội

Khi nối các thanh gỗ với nhau, yếu tố quan trọng nhất là độ bền của mối ghép. Kỹ thuật Kigumi tạo ra những liên kết chắc chắn đến mức các thanh gỗ gần như trở thành một khối thống nhất. Nhờ vậy, kết cấu có thể phân tán rung động và lực va đập, duy trì độ ổn định cao trong thời gian dài.

Còn với phương pháp phổ biến là sử dụng đinh vít, bu lông và các phụ kiện kim loại, theo thời gian, kim loại có thể bị ăn mòn, gỗ thì co ngót hoặc biến dạng, từ đó tạo nên các khe hở khiến các mối nối dần lỏng đi và làm giảm khả năng chịu lực.