Yakisugi: Kỹ thuật “đốt để làm bền” gỗ độc đáo của người Nhật
Nếu từng đi qua những vùng nông thôn ven biển hay các khu phố cổ ở miền Tây Nhật Bản, bạn có thể bắt gặp những ngôi nhà gỗ phủ một màu đen sẫm với mặt ngoài cháy xém như than. Thoạt nhìn, ngôi nhà trông như vừa bị cháy, nhưng thực tế lớp ngoài màu đen ấy lại là một kỹ thuật xử lý gỗ lâu đời của người Nhật, được gọi là Yakisugi.
Gỗ Yakisugi rất phổ biến ở các vùng phía Tây Nhật Bản, nhất là ở những khu vực ven biển nội địa Seto. Ngoài việc dùng để ốp tường mặt ngoài của ngôi nhà, làm hàng rào hay các cấu kiện kiến trúc ngoài trời, loại vật liệu đen tuyền này còn xuất hiện trong các món đồ nội thất, đồ thủ công hay trang trí nhà cửa.
Vì sao phương pháp đốt lại giúp gỗ bền hơn?
Nghe có vẻ lạ khi muốn gỗ bền hơn lại đem gỗ đi đốt, nhưng đó là cách mà phương pháp Yakisugi giúp gỗ trở nên bền bỉ hơn, có thể hạn chế được mối mọt, nấm mốc hay không khí ẩm ướt đặc trưng của khí hậu Nhật Bản.
Những tấm ván gỗ tuyết tùng sẽ được mang đi đốt cháy để tạo trên bề mặt một lớp than carbon (carbon hóa). Lớp than carbon này như một lớp ngăn cách giúp bảo vệ phần lõi gỗ bên trong trước các tác động bên ngoài của môi trường như mưa, độ ẩm, đặc biệt là gió biển và hơi muối ở các vùng ven biển.
Bên cạnh đó, lớp bề mặt đã than hóa của gỗ không còn là nguồn thức ăn yêu thích của mối, mọt hay các loài côn trùng gây hại cho gỗ, đồng thời cũng giảm khả năng hút ẩm của gỗ, hạn chế nấm mốc sinh sôi.
Ngoài ra, một ưu điểm khác của Yakisugi chính là giúp gỗ giảm khả năng bắt lửa gây cháy. Gỗ thường chưa qua xử lý khi bắt lửa sẽ tạo đám lửa lớn và cháy lan nhanh chóng. Còn đối với gỗ Yakisugi, vì đã than hóa bề mặt, gỗ khó bắt lửa hơn và hạn chế tạo đám lửa to gây cháy lan.
Quá trình “than hóa” gỗ Yakisugi
Về cơ bản, gỗ Yakisugi thường được sản xuất bằng hai phương pháp chính: đốt thủ công bằng lửa (Sankaku-yaki) và đốt bằng máy (Kikai-yaki).
Sankaku-yaki - Phương pháp đốt truyền thống
Sankaku-yaki (三角焼き), nghĩa đen là “đốt theo hình tam giác”, là phương pháp truyền thống đã được truyền lại hơn 300 năm qua.
Trong đó, ba tấm ván gỗ tuyết tùng sẽ được buộc lại với nhau thành một ống lăng trụ tam giác, dựng đứng lên, rồi đốt lửa ở phía dưới ống. Sức nóng của ngọn lửa liên tục bốc lên, nhanh chóng lan dọc toàn bộ mặt trong của các tấm ván.
Sau khi bề mặt gỗ đã cháy đủ, các tấm ván được tháo ra và làm nguội bằng nước. Toàn bộ quá trình đòi hỏi người thợ phải có kinh nghiệm để kiểm soát thời điểm dập lửa hay mức độ cháy có đồng đều không, bởi họ gần như không thể quan sát trực tiếp toàn bộ bề mặt bên trong.
Điểm đặc biệt của phương pháp này là lớp than carbon trên bề mặt thường dày, cứng và bền hơn so với phương pháp đốt bằng máy, có thể có tuổi thọ lên đến 60-70 năm. Vì vậy mà giá thành của loại gỗ Yakisugi truyền thống này cũng cao hơn.
Kikai-yaki - Phương pháp đốt bằng máy
Ngày nay, Yakisugi còn được sản xuất bằng đèn khò gas, máy đốt và các thiết bị chuyên dụng (burner), được gọi chung là Kikai-yaki (機械焼き). Với phương pháp này, người ta sẽ sử dụng các loại máy đốt chuyên dụng để đốt mặt ngoài của gỗ. Khi này, người thợ có thể chủ động kiểm soát và điều chỉnh mức độ cháy theo mong muốn.
Phương pháp này cũng nhanh hơn so với cách đốt truyền thống, phù hợp với quy mô sản xuất hàng loạt. Trong các nhà máy sản xuất gỗ Yakisugi, các tấm ván gỗ được đưa qua hệ thống máy đốt, có thể kết hợp với băng chuyền để sản xuất số lượng lớn và độ đồng đều cao.
Tuy nhiên, phương pháp đốt bằng máy thường tạo ra lớp than carbon trên bề mặt gỗ mỏng hơn so với cách truyền thống. Tùy vào thời gian và mức độ đốt, đặc tính cũng như độ bền của thành phẩm sẽ khác nhau.
Xử lý sau khi than hóa
Sau khi đốt, tấm gỗ Yakisugi sẽ có bề mặt đen tuyền, lớp than carbon dày cộm với những đường nứt và hoa văn gợn nổi giống lớp da cá sấu. Loại này có đặc tính rất bền, chống mối mọt, nấm mốc và chống bắt lửa rất hiệu quả, thường được dùng để ốp tường bên ngoài ngôi nhà. Gỗ Yakisugi thành phẩm thường được phủ thêm một lớp dầu để làm bóng và tăng độ bền cho bề mặt gỗ.
Ngoài ra, còn có loại gỗ Yakisugi được chà đi lớp muội than bên ngoài, để lộ ra những đường vân gỗ với các mảng màu đen, nâu và xám đan xen, được gọi là Uzukuri (浮造り). Loại này kém bền hơn một chút do lớp than carbon khá mỏng, nhưng có bề mặt nhẵn mịn cùng hoa văn vân gỗ đẹp mắt, thường được sử dụng để ốp tường trong nhà hoặc dùng làm đồ nội thất.
Khi làm đồ nội thất hay để ốp lên những nơi thường xuyên chạm vào, người ta thường phủ thêm một lớp sơn mài hoặc sơn polymer trong suốt để ngăn những vết muội than từ gỗ cháy bám vào người hay quần áo.
Một số công trình kiến trúc sử dụng gỗ Yakisugi nổi bật
Trước đây, loại gỗ Yakisugi này gắn liền với hình ảnh những ngôi nhà truyền thống ở các miền quê Nhật Bản. Cùng với sự xuất hiện của các loại vật liệu ốp tường giá rẻ, loại vật liệu này ít được sử dụng trong một thời gian dài.
Nhưng từ những năm 2000, Yakisugi bắt đầu được quan tâm trở lại ở Nhật Bản. Nhiều kiến trúc sư và nhà thiết kế hiện đại đã bị thu hút bởi vẻ đẹp tối giản, độ bền và những đặc tính tự nhiên của loại vật liệu này.
Trong đó, phải kể đến kiến trúc sư Fujimori Terunobu, người đã đưa chất liệu Yakisugi trở thành dấu ấn trong những công trình kiến trúc nổi tiếng của mình. Nổi bật nhất phải kể đến Bảo tàng Côn trùng Yoro ở thị trấn Hakone, Kanagawa, khu suối nước nóng Ramune Onsenkan ở Oita và ngôi biệt thự Yakisugi House ở Nagano.
Kiến trúc sư nổi tiếng Kengo Kuma cũng sử dụng chất liệu này trong nhiều công trình kiến trúc của mình như Trung tâm hành chính thành phố Kure ở Hiroshima, tòa nhà Yakisugi Forest ở Tokyo và cả Vườn Nhật Bản ở Portland, Hoa Kỳ.
Không chỉ riêng tại Nhật, loại vật liệu Yakisugi cũng ngày càng được quan tâm và yêu thích trên khắp thế giới, trong đó có Việt Nam. Tiêu biểu là công trình biệt thự mang tên The Bunker của kiến trúc sư Phạm Khoa Nguyên, tọa lạc tại một khu dân cư yên tĩnh trên đồi ở Đà Lạt.
Còn rất nhiều câu chuyện hay về nghề mộc truyền thống của xứ Phù Tang, mời bạn đón đọc những bài viết tiếp theo trong Chuyên đề tháng 8 của Kilala nhé!
kilala.vn
Đăng nhập tài khoản để bình luận