Kusaki-zome: Bí quyết đằng sau những màu nhuộm của Nhật Bản
Kỹ thuật nhuộm truyền thống của Nhật Bản tận dụng sự đa dạng của các loài thực vật tự nhiên để tạo nên nguồn màu nhuộm phong phú. Mỗi gam màu đòi hỏi một loài cây chuyên biệt, đi kèm với quy trình xử lý tỉ mỉ nhằm chiết xuất sắc tố.
Kỹ thuật nhuộm bằng thực vật của Nhật Bản đòi hỏi nguồn nước sạch, không gian rộng rãi và quan trọng nhất là nguồn nguyên liệu tự nhiên chất lượng. Vì Kusaki-zome là quy trình chiết xuất sắc tố từ các nguyên liệu tự nhiên, nên việc tìm kiếm nguồn thực vật sao cho cho ra đúng sắc tố mong muốn là một công việc vô cùng tốn thời gian.
Khi xã hội trở nên ngày một hiện đại, hướng đến việc giản lược các quy trình rườm rà để tiết kiệm thời gian, gia tăng năng suất, Kusaki-zome dễ bị “ngó lơ” để nhường chỗ cho những kỹ thuật nhuộm màu bằng chất hóa học, với giá thành dễ tiếp cận hơn.
Tuy nhiên, theo nghệ nhân Sachio Yoshioka - người kế nghiệp đời thứ năm của gia đình theo nghề nhuộm vải truyền thống, màu nhuộm và sắc tố đến từ thiên nhiên có khả năng tạo nên những gam màu đẹp tuyệt vời. Chính vì lẽ đó, dù tốn kém chi phí và đòi hỏi quy trình công phu, nghệ thuật nhuộm bằng thực vật vẫn được gìn giữ, tiếp tục tỏa sức hút mạnh mẽ đối với giới nghệ nhân lẫn công chúng, đồng thời được trân trọng nhờ tính thân thiện với môi trường.
Sắc tím từ rễ cây tử thảo - Shikon
Màu nhuộm cho sắc tím được chiết xuất từ loài thực vật tên tử thảo (gromwell), hoặc tên khoa học là Lithospermum erythrorhizon. Rễ của loài cây này - Shikon (紫根 - TỬ CĂN), được thu hoạch vào khoảng tháng 10 đến tháng 11, rồi được đem phơi khô dưới ánh nắng mặt trời để làm nguyên liệu chiết xuất màu nhuộm.
Về mặt lịch sử, sắc tím chiết xuất từ rễ cây tử thảo từng quý giá đến mức được chọn làm màu sắc đại diện cho địa vị cao nhất trong chế độ 12 bậc Quan chế (冠位十二階) do Thái tử Shotoku thiết lập. Đây là chế độ dùng để phân cấp, bổ nhiệm quan lại theo năng lực và công trạng cá nhân.
Suốt các thời kỳ Asuka (538-710), Nara (710-794) và Heian (794-1185), việc sử dụng màu nhuộm tím bị giới hạn nghiêm ngặt, chỉ dành riêng cho Thiên Hoàng, giới quý tộc và được xếp vào loại màu Kinjiki - màu cấm thường dân sử dụng.
Đến thời kỳ Kamakura (1185-1333), màu sắc này được dùng trên áo giáp của các võ sĩ samurai cấp cao. Đến thời Edo (603-1868), các sắc độ khác của màu tím như Honmurasaki - tím thuần, đã trở thành biểu tượng của sự xa hoa và thanh tao, có giá thành đắt đỏ vượt xa túi tiền của đại chúng.
Để chiết xuất sắc tố tím từ rễ cây tử thảo, cần ngâm rễ trong nước khoảng một giờ rồi lọc hỗn hợp qua vải để loại bỏ tạp chất. Sau đó, ngâm phần bã vào dung môi gốc cồn, thường là ethanol hoặc methanol, theo tỷ lệ 1:1, rồi để ngấm trong khoảng 24 giờ. Sau đợt chiết xuất đầu tiên, dung dịch được lọc lại một lần nữa. Phần bã còn lại có thể tiếp tục đem ngâm ngập trong dung môi gốc cồn mới. Quá trình này có thể lặp lại từ 2 đến 3 lần để thu thêm màu nhuộm.
Bằng cách sử dụng thêm các loại chất cầm màu khác nhau (một loại hợp chất hóa học có khả năng giữ cho sắc tố bám dính trên bề mặt vải), khi nhuộm sẽ cho ra các dải màu tím mang sắc độ đậm nhạt khác nhau.
Sắc đỏ tươi từ rễ cây thiến thảo Akane
Chất nhuộm cho màu đỏ tươi được lấy từ loài cây thiến thảo (Madder), đặc trưng bởi phần rễ màu đỏ. Đây là một trong những chất nhuộm có lịch sử lâu đời tại xứ Phù Tang, xuất hiện trên cờ và gia huy của các gia tộc, đồng thời cũng từng là sắc đỏ của vòng tròn tượng cho mặt trời, nằm chính giữa quốc kỳ Nhật Bản.
Màu đỏ Akane được cho là đã tồn tại từ thời kỳ Yayoi (năm 300 TCN - 250 SCN), khi sắc tố từ cây thiến thảo Nhật Bản được tìm thấy trên một phần vải dệt được khai quật từ di tích Yoshinogari. Ngoài ra, theo ghi chép từ tư liệu cổ Gishi Wajinden, nữ hoàng Himiko của vương quốc Yamatai cũng từng dâng cống phẩm là Koseiken, tức một tấm lụa dệt màu đỏ và xanh lên vua nước Ngụy. Có thể thấy rằng ngay từ thời đại này, người Nhật đã biết áp dụng kỹ thuật nhuộm sắc đỏ Akane.
Tới thời Heian (794-1185), màu đỏ xuất hiện trên bộ giáp Akaito-odoshi Yoroi (giáp kết bằng dây đỏ) có niên đại từ cuối thế kỷ 12, hiện được lưu giữ tại đền Musashi Mitake ở Tokyo. Những sợi chỉ đỏ trên bộ giáp được nhuộm bằng cây thiến thảo và cho đến tận ngày nay, sau gần 1.000 năm, nó vẫn giữ được sắc đỏ tươi rực rỡ.
Vào giữa thế kỷ 19, trong thời kỳ Edo (603-1868), ngay sau sự kiện Kurofune (sự kiện hải quân Mỹ đưa các hạm đội vào vịnh Edo), lá cờ Hinomaru đã được sử dụng làm cờ hiệu để nhận diện quốc tịch cho tàu thuyền. Sau đó, cờ Hinomaru chính thức được quy định làm quốc kỳ của Nhật Bản thay vì chỉ giới hạn trong ngành hàng hải. Theo tương truyền, vòng tròn đỏ trên lá cờ Hinomaru thuở ban đầu được nhuộm từ cây thiến thảo. Tuy nhiên, sắc đỏ trên quốc kỳ Nhật Bản ngày nay đã được thay đổi và màu đỏ nguyên bản không còn được kế thừa.
Tuy là loài cây mọc hoang dại, phân bố trải dài từ vùng Honshu, Shikoku đến tận Kyushu, nhưng việc tìm kiếm cây thiến thảo trong tự nhiên lại không hề dễ dàng. Ngay cả khi bắt gặp chúng, công đoạn đào lấy phần rễ đỏ này cũng vô cùng gian nan. Cây không sinh trưởng ở những vùng đất bằng phẳng, mà thường len lỏi giữa kẽ rễ của các gốc cổ thụ, hoặc bám víu, men theo những triền dốc lởm chởm sỏi đá, gây khó khăn cho việc thu hoạch.
Quy trình chiết xuất màu nhuộm bắt đầu bằng việc cho rễ cây khô và nước vào nồi inox, đun sôi rồi hạ lửa đun liu riu. Sau khoảng 60 phút, lọc phần nước qua vải và dùng nước sắc thu được làm dung dịch nhuộm gốc. Tiếp theo, ngâm những sợi thực vật đã được xử lý vào chất cầm màu rồi nhuộm bằng dung dịch nhuộm gốc. Càng lặp lại nhiều lần, màu sắc càng trở nên đậm hơn. Tùy vào chất cầm màu, ta có thể tạo ra dải màu khác nhau như cam, vàng… không chỉ màu đỏ đặc trưng mà nhiều người thường hay liên tưởng đến khi nhắc về Akane.
Sắc hồng nhạt từ hoa anh đào Sakura
Một trong những lần xuất hiện đáng chú ý nhất của màu hồng trong lịch sử Nhật Bản là trong tác phẩm Truyện kể Genji của Murasaki Shikibu, được viết vào thế kỷ 11. Nhân vật chính của tiểu thuyết là hoàng tử Genji, sở hữu dung mạo tuấn tú. Trong một phân cảnh, chàng trở thành tâm điểm của mọi sự chú ý khi tham dự buổi tiệc ngắm hoa anh đào với một chiếc áo choàng mang màu hồng chủ đạo. Chiếc áo choàng này được phối để mô phỏng hoa anh đào, với những cánh hoa trắng muốt trên nền hồng nhạt.
Trong kỹ thuật nhuộm truyền thống của Nhật Bản, việc tái hiện sắc hồng nhạt của hoa anh đào thường không sử dụng trực tiếp cây anh đào mà sẽ áp dụng phương pháp Sakura Gasane - đặt một lớp vải trắng mỏng chồng lên lớp vải đỏ nhuộm từ hoa rum Benibana, hoặc nhuộm phớt nhẹ bằng rễ cây thiến thảo.
Lý do cho việc này là vì thuốc màu chiết xuất từ cây anh đào chứa rất nhiều sắc tố cam và be, khiến việc chỉ tách lấy duy nhất màu hồng trở nên bất khả thi, đồng thời màu sắc thu được từ cùng một cây cũng có thể thay đổi hoàn toàn qua từng năm.
Tuy nhiên ngày nay, bằng cách tận dụng cành non, nụ hoa hoặc phần vỏ và lõi gỗ của cây hoa anh đào, các nghệ nhân hoàn toàn có thể chiết xuất ra sắc hồng nhạt đặc trưng. Quá trình lấy màu bắt đầu ngay trong ngày, sau khi thu hoạch nguyên liệu. Tiếp theo, băm nhỏ các cành non có phần lõi bên trong mang màu xanh vàng nhạt rồi cho vào nồi inox cùng với nước và một ít giấm gạo, sau đó đun sôi trên bếp trong khoảng 120 phút rồi lọc qua vải để lấy nước cốt.
Phần bã tiếp tục được đun để chiết xuất thêm 3 đến 4 lần, kết hợp với tro tự nhiên và giấm gạo cho đến khi sắc đỏ tăng dần. Toàn bộ dung dịch nước sắc thu được sau khi lọc sạch sẽ được để yên trong khoảng một tuần nhằm thúc đẩy quá trình oxy hóa tự nhiên, giúp dung dịch chuyển sang sắc đỏ đặc trưng.
Sau đó, nghệ nhân sẽ nhúng nhuộm vải nhiều lần, cùng với việc sử dụng thêm chất cầm màu. Việc nhuộm lặp lại nhiều lượt thay vì ngâm lâu một lần giúp ngăn ngừa sắc vàng hoặc nâu lấn át màu hồng.
Ngoài các màu sắc trên, còn rất nhiều loài thực vật khác được sử dụng để chiết xuất làm màu nhuộm. Điển hình như màu chàm Ai, còn được biết đến với cái tên Japan Blue, chiết xuất từ Sukumo - lá cây chàm lên men.
Đọc thêm: Tokushima: Quê hương của "sắc xanh" Nhật Bản
Màu đỏ ánh cam từ loài hoa rum - Benibana cũng rất được yêu thích. Loài cây này được cho là có nguồn gốc từ Ethiopia, du nhập vào Nhật Bản vào khoảng thế kỷ thứ 6. Cánh hoa rum chứa cả sắc tố vàng và sắc tố đỏ, nên có thể nhuộm được dải màu từ vàng cho đến đỏ thẫm.
Đọc thêm: Hoa Rum: bí quyết cho sắc đỏ quyến rũ trên đôi môi phụ nữ Nhật xưa
Để tạo ra màu xanh lam tươi mát, cây Kusagi là nguyên liệu được các nghệ nhân săn đón. Loài cây này nở ra những bông hoa trắng với phần đài hoa màu đỏ độc đáo vào mùa hè, đến mùa thu thì kết thành những trái mọng màu xanh lam. Đây là một trong số ít các loài thực vật có thể tạo ra sắc xanh lam đẹp mắt.
Màu vàng có thể được chiết xuất từ cây dâu tằm. Loài cây này du nhập từ Trung Quốc vào thời kỳ Nara (710-794) để phục vụ nghề trồng dâu nuôi tằm và hiện được canh tác trên khắp nước Nhật. Đối với cây dâu tằm, có thể thu hoạch thân hoặc quả để làm nguyên liệu để chiết xuất màu nhuộm.
Tại Nhật Bản, kỹ thuật nhuộm bằng quả cau đã được thực hành từ thời kỳ Nara (710-794). Sử dụng hạt của cây cau làm nguyên liệu nhuộm, người ta có thể tạo ra dải màu từ xám ánh hồng hoa anh đào đến nâu đỏ, thậm chí là cả màu đen. Trong đó, sắc đen còn có tên gọi riêng là Binroji-guro (màu đen hạt cau), từng được xem là loại màu thượng hạng trong dòng vải nhuộm đen Montsuki (trang phục lễ nghi có in gia huy).
Trong Chuyên đề tháng 11, Kilala sẽ còn bật mí thêm nhiều điều thú vị về nghệ thuật nhuộm của Nhật Bản. Bạn hãy đón đọc các bài viết tiếp theo tại đây nhé!
kilala.vn
Nguồn: Tổng hợp
Đăng nhập tài khoản để bình luận