Nét tinh tế của họa tiết Nhật Bản trên những khung gỗ Kumiko

Khi bước vào những gian phòng truyền thống Washitsu tại Nhật Bản, rất dễ để bắt gặp những khung gỗ được chế tác với hoa văn tinh xảo trên bình phong, cửa trượt Shoji hay Ranma (phần lấy sáng phía trên cửa trượt). Đó chính là Kumiko - một trong những nét đặc trưng của nghệ thuật kiến trúc Nhật Bản. 

Kumiko là gì?

Kumiko (組子) là kỹ thuật chế tác gỗ truyền thống của Nhật Bản, có thể tạo ra những khung gỗ với hoa văn tinh xảo, đẹp mắt mà không cần dùng bất kỳ cây đinh nào. Các mảnh gỗ được vát mỏng, tạo rãnh, đục lỗ và làm mộng. Sau đó, những thanh gỗ này được ghép lại từng mảnh một, rồi dùng bào và cưa để điều chỉnh. Thành phẩm cho ra những khung gỗ với hoa văn liền mạch, khó để tìm thấy một vết ghép nào, trông như vừa được điêu khắc từ một tấm gỗ hoàn chỉnh. 

Những khung gỗ Kumiko thường được sử dụng trong các kiến trúc hoặc vật dụng trong những gian phòng Washitsu truyền thống của Nhật, tiêu biểu là cửa trượt Shoji, phần lấy sáng sát trần Ranma hay những tấm bình phong Tsuitate. Mỗi khung gỗ Kumiko đều được làm thủ công, với muôn vàn họa tiết khác nhau tùy theo phong cách và bàn tay khéo léo của các nghệ nhân. Những họa tiết này không chỉ mang tính thẩm mỹ, mà còn giúp điều tiết ánh sáng - vừa che bớt ánh nắng chói chang, vừa khuếch tán luồng ánh sáng dịu nhẹ, mềm mại và ấm áp lan tỏa khắp không gian phòng. 

Người ta nói rằng có hàng trăm kiểu họa tiết Kumiko khác nhau, và mỗi ngày những nghệ nhân lại sáng tạo thêm nhiều mẫu mới. Mỗi mẫu họa tiết đều có ý nghĩa riêng hoặc là mô phỏng theo những chi tiết có trong tự nhiên với ngụ ý cầu mong điềm lành. Hơn nữa, những thiết kế Kumiko này không chỉ phải bảo đảm tính thẩm mỹ mà còn phải đáp ứng được nhu cầu lấy sáng và thông gió tốt.

Dưới đây là một số họa tiết tiêu biểu nhất, thường xuyên xuất hiện trên các khung gỗ Kumiko.

Các họa tiết phổ biến trong nghệ thuật chế tác Kumiko

Asanoha (麻の葉) - Họa tiết lá gai dầu

Từ xa xưa, cây gai dầu được sử dụng trong các nghi lễ Thần đạo và họa tiết lá gai dầu cũng được dùng trên quần áo trẻ sơ sinh với ý nghĩa xua đuổi tà khí và mang lại sức khỏe cho đứa trẻ. Bản thân họa tiết hình tam giác cũng mang ý nghĩa trừ tà trong văn hóa Nhật Bản. Vì vậy khi nhiều hình tam giác hợp lại thành họa tiết Asanoha, người ta cho rằng hoa văn này có thể xua đuổi tà ma mạnh mẽ. Đây là một trong những hoa văn hình học tiêu biểu của truyền thống Nhật Bản.

Goma (胡麻) - Họa tiết hạt mè

Họa tiết này bắt nguồn từ hình ảnh mặt cắt ngang của quả mè (vừng). Do hạt mè giàu dinh dưỡng,  thường được sử dụng trong các phương thuốc dưỡng sinh thời xưa nên được xem là biểu tượng của sức khỏe và trường thọ. Vì vậy, họa tiết Goma mang ý nghĩa cầu chúc sức khỏe và sống lâu, đặc biệt được ưa chuộng trong không gian nhà hàng và dịch vụ ẩm thực.

Sakura (桜) - Họa tiết hoa anh đào

Là một trong những loài hoa biểu tượng của xứ Phù Tang, không lạ gì khi họa tiết hoa anh đào sakura xuất hiện trên hầu hết các thiết kế truyền thống của Nhật. Người xưa tin rằng, thần lúa ngự trong hoa anh đào và những cây anh đào nở rộ báo hiệu cho một năm mùa màng bội thu. Chính vì vậy mà họa tiết hoa anh đào mang ý nghĩa tượng trưng cho sự sung túc, giàu có và thịnh vượng. 

Shokko (蜀江)

Hoa văn kết hợp giữa hình bát giác và hình vuông nối liền nhau được gọi là Shokko, có nguồn gốc từ hoa văn trên những tấm vải gấm dệt tại đất Thục của Trung Hoa thời xưa. Sau khi gấm Thục du nhập vào Nhật Bản từ thời Asuka (538 - 710), họa tiết Shokko cũng bắt đầu lan rộng sang các ngành hàng thủ công khác và xuất hiện trong hội họa lẫn kiến trúc.

Trong văn hóa Trung Hoa, số 8 được xem là con số may mắn nhất, và họa tiết lưới bát giác cũng xuất hiện trong kiến trúc cung đình hoàng gia. Vì vậy mà hoa văn Shokko được xem là biểu tượng của sự cao quý và cát tường. 

Sayagata (紗綾形) 

Sayagata là hoa văn được tạo thành từ chuỗi các họa tiết mô phỏng chữ Vạn (卍) trong Phật giáo được sắp xếp nối liền nhau. Tên gọi của họa tiết này xuất phát từ hoa văn trên loại vải lụa dệt Saya du nhập từ nhà Minh vào Nhật Bản thế kỷ 16. Với cấu trúc lặp lại không ngừng, Sayagata là biểu tượng của sự tiếp nối vĩnh cửu và trường tồn. 

Kagome (籠目)

Lấy cảm hứng từ mắt đan giỏ tre, tạo thành hình ngôi sao sáu cánh. Người Nhật xưa cho rằng ma quỷ rất sợ chiếc giỏ tre được đan họa tiết ngôi sao này nên họ thường treo giỏ tre trước cửa để xua đuổi tà khí và tai ương.