Satoumi: Khi con người và biển cả cùng chung sống hòa hợp

Những năm gần đây, cùng với Satoyama - nơi con người sống cộng sinh cùng núi rừng, khái niệm Satoumi cũng đang ngày càng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu tại các hội nghị môi trường và phát triển bền vững trên toàn thế giới. Khái niệm Satoumi không chỉ đơn thuần là những làng chài ven biển, mà đó còn là cách con người chung sống hòa hợp với biển cả, gìn giữ và chăm sóc để biển cả được khỏe mạnh và trao lại cho con người những món quà vô giá từ thiên nhiên. 

Satoumi là gì?

Satoumi (里海) được ghép từ “里 - LÍ”, nghĩa là làng mạc và “海 - HẢI”, nghĩa là biển cả. Khi nhắc đến Satoumi, người ta thường nghĩ ngay đến các làng chài ven biển, nơi người dân sống nương tựa vào những gì mà biển cả ban tặng. Nhưng không dừng lại ở đó, các cộng đồng Satoumi cũng chung tay gìn giữ và chăm sóc và bảo vệ biển cả qua nhiều thế hệ, nhằm tạo nên một hệ sinh thái biển đa dạng, phong phú và dồi dào tài nguyên. 

Theo Bộ Môi trường Nhật Bản định nghĩa, Satoumi là “vùng biển ven bờ nơi có năng suất và hệ sinh thái đa dạng được gia tăng nhờ sự tác động phù hợp của con người”. Dù thuật ngữ Satoumi chỉ mới xuất hiện từ những năm 90, nhưng từ xưa người dân sống ở các làng chài ven biển Nhật Bản cũng đã đặt ra các quy tắc tự quản để cùng nhau bảo vệ nguồn lợi hải sản giúp duy trì sinh kế lâu dài.  

Vai trò của cộng đồng Satoumi

Nhìn chung, mục tiêu của Satoumi là vừa “chủ động bảo tồn” tự nhiên, vừa duy trì các hoạt động sinh kế của cộng đồng địa phương. Trong đó, “chủ động bảo tồn” tức là con người cần phải chủ động can thiệp để phục hồi và cải thiện hệ sinh thái biển. Ví dụ như trồng cây để hạn chế đất cát chảy tràn ra biển, xây dựng rạn san hô nhân tạo cho sinh vật biển lưu trú hay thu hoạch rong biển để giảm lượng dinh dưỡng dư thừa trong nước gây hại cho các sinh vật biển khác. 

Tại các cộng đồng Satoumi, người dân địa phương và ngư dân cùng tham gia quản lý khai thác tài nguyên biển và chia sẻ trách nhiệm bảo vệ hệ sinh thái biển. Như các nữ thợ lặn Ama ở bán đảo Noto đã duy trì việc khai thác bào ngư, ốc sừng và rong biển suốt gần 400 năm mà không gây cạn kiệt nguồn tài nguyên. Tất cả chỉ nhờ vào việc tuân thủ những quy tắc quản lý truyền thống do cộng đồng Satoumi đặt ra, ví dụ như mùa đánh bắt, kích thước được phép thu hoạch và những khu vực cấm khai thác nhằm bảo vệ hệ sinh thái biển lâu dài. 

Một ví dụ khác là ở làng Onna, các chuyên gia đã tham khảo những kiến thức, kinh nghiệm lâu đời từ người dân địa phương để phục hồi các rạn san hô bị tổn hại, mang lại tác động tích cực đến sản lượng mozuku - một loại tảo nâu đặc sản nổi tiếng của Okinawa. Cùng với đó, cộng đồng Satoumi nơi đây cũng thành lập “Quỹ Mozuku” - trích từ doanh thu của các sản phẩm tảo nâu Mozuku để dùng cho các dự án phục hồi san hô biển.  

Những thách thức hiện nay của các Satoumi tại Nhật 

Bên cạnh việc tiếp tục duy trì các biện pháp bảo tồn, các Satoumi tại Nhật Bản hiện cũng đang phải đối mặt với nhiều vấn đề mới như ô nhiễm rác thải đại dương hay tác động từ biến đổi khí hậu đối với môi trường biển. 

Nhiều vùng biển Nhật Bản đang xuất hiện hiện tượng “rong biển bị mất màu” - khi màu sắc rong biển nhạt đi nhiều do thiếu hụt các chất dinh dưỡng như nitơ và phốt pho - vốn là nguồn dinh dưỡng cần thiết cho thực vật biển phát triển. 

Nhiều bãi rong biển và bãi triều tự nhiên cũng bị suy giảm diện tích nghiêm trọng do quá trình đô thị hóa xâm lấn biển. Các bãi rong biển và bãi triều không chỉ là nơi cư trú của nhiều loài sinh vật mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học và làm sạch môi trường nước ven bờ. Vì vậy mà việc bảo tồn những khu vực tự nhiên còn sót lại đang trở thành một vấn đề cấp thiết.

Đặc biệt, hiện tượng nhiệt độ nước biển ấm lên được xem là một trong những yếu tố làm thay đổi môi trường sống của sinh vật biển, gây áp lực lớn lên hệ sinh thái ven bờ và các Satoumi tại Nhật. 

Làm thế nào để xây dựng một Satoumi bền vững?

Bảo tồn hệ sinh thái biển và quản lý nguồn lợi thủy sản

Các loài cá, sò, ốc hay sinh vật biển không chỉ là nguồn thủy sản quan trọng đối với con người mà còn giữ vai trò thiết yếu trong chuỗi sinh thái đại dương. Chúng là một phần của vòng tuần hoàn đa dạng sinh học trong tự nhiên.

Vì vậy, để duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái, cần bảo vệ môi trường sống của các loài sinh vật biển, đồng thời thực hiện quản lý nguồn tài nguyên thủy sản một cách bền vững. Đây là nền tảng cốt lõi trong việc xây dựng, duy trì và phát triển một Satoumi.

Gìn giữ vòng tuần hoàn vật chất từ rừng ra biển

Các hoạt động nông - lâm - ngư nghiệp, công nghiệp, sinh hoạt của con người đều ảnh hưởng đến môi trường nước, từ rừng đến sông rồi chảy ra biển. Nên nếu dòng nước ở những nơi này bị tổn hại thì cũng có thể gây ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển.