Hồi sinh Satoyama - những sáng kiến tái sinh thiên nhiên và cộng đồng ở Nhật Bản

Trong nhiều thế kỷ, Satoyama đã gắn bó mật thiết với đời sống người dân xứ Phù Tang, cung cấp củi, gỗ, thực phẩm…, đồng thời kiến tạo nên một hệ sinh thái đa dạng. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa thời hậu chiến khiến nhiều Satoyama bị xóa sổ hoặc bị bỏ hoang, mối liên kết giữa con người với thiên nhiên cũng dần phai nhạt. Trước biến đổi khí hậu và sự mai một của các cộng đồng nông thôn, Nhật Bản hiện nay đang chứng kiến một phong trào hồi sinh Satoyama thầm lặng và bền bỉ.

Đọc phần trước: Satoyama: Bài học về sự cộng sinh từ vùng nông thôn Nhật Bản

Dự án canh tác lúa thân thiện với loài cò (Thành phố Toyooka, tỉnh Hyogo)

Kouno tori (Ciconia boyciana), hay còn được gọi là hạc trắng phương Đông, cò Nhật Bản, là một loài được phân loại cực kỳ nguy cấp ở Nhật. Tại thành phố Toyooka, dự án "Phương pháp canh tác nuôi dưỡng cò Nhật Bản” đã được tổ chức với triết lý: “Một môi trường phong phú mà loài cò có thể sinh sống cũng chính là môi trường tuyệt vời, lành mạnh và bền vững cho con người.”

Từ năm 2002, tỉnh Hyogo và thành phố Toyooka đã nỗ lực xây dựng các kỹ thuật canh tác lúa không phụ thuộc vào thuốc trừ sâu hay phân bón hóa học, để vừa sản xuất được gạo ngon mà vẫn bảo tồn đa dạng sinh vật.

Họ đã mời các chuyên gia hàng đầu từ ngoài tỉnh đến để nghiên cứu phát triển công nghệ nông nghiệp thân thiện với cò. Sau nhiều nỗ lực thử nghiệm, Phương pháp canh tác nuôi dưỡng cò Nhật Bản" đã được hệ thống hóa vào năm 2005.

Phương pháp này không sử dụng thuốc trừ sâu hóa học, hoặc giảm 75% so với canh tác truyền thống, sử dụng phân hữu cơ thay vì phân hóa học. Họ cũng kéo dài thời gian ngập nước trên ruộng lúa suốt mùa đông để nòng nọc và ấu trùng chuồn chuồn có thể trưởng thành, làm tăng số lượng sinh vật làm thức ăn cho cò, duy trì sự cân bằng của sinh vật trong ruộng lúa, từ đó ngăn chặn sâu bệnh. Các cuộc khảo sát về số lượng sinh vật trong ruộng lúa cho thấy phương pháp này đã giúp gia tăng đáng kể mức độ đa dạng sinh thái trên đồng ruộng so với canh tác truyền thống. 

Loại gạo thân thiện với cò này cũng được quảng bá dưới một nhãn hiệu riêng là “コウノトリ育むお米 – Kouno tori Hagukumu Okome”, được mô tả là mềm dẻo, hương vị không đổi thậm chí là sau khi nấu 24 tiếng.

Dự án quản lý rừng Nishiyama (Thành phố Nagaokakyo, Kyoto)

Tại thành phố Nagaokakyo, phía tây nam Kyoto, một dự án đã được triển khai từ năm 2005 với sự hợp tác giữa các chủ rừng, cư dân địa phương, doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ, trường đại học và các cơ quan chính phủ, nhằm tái tạo hệ sinh thái vùng núi Nishiyama và ngăn chặn tình trạng lan rộng của các rừng tre bị bỏ hoang.

Từ lâu thành phố này đã nổi tiếng với nghề thủ công đan lát và canh tác măng tre. Tuy nhiên, khi những rừng tre bị bỏ hoang ngày càng nhiều, chúng đã trở thành vấn nạn khi ngày càng lan rộng và xâm lấn khu vực rừng tự nhiên, rừng thứ sinh.

Để giải quyết tình trạng trên, từ năm 2015, địa phương thường xuyên tiến hành chặt bỏ tre tại ranh giới giữa rừng tre và rừng cây gỗ nhằm ngăn tre mọc lan. Ngoài ra, các khu vực cây mọc dày trong núi cũng được chặt tỉa để tạo điều kiện cho nhiều loài cây bản địa khác phát triển.

Thông thường, trong công tác xử lý các rừng tre bị bỏ hoang, thách thức lớn nhất là tiêu hủy tre già. Đơn giản và ít tốn công nhất là đốt tại chỗ, nhưng cách này lại tiềm ẩn nguy cơ cháy rừng và ô nhiễm môi trường. Vì vậy, dự án đã đưa vào sử dụng máy nghiền tre như một phương án xử lý mới. Tre được nghiền thành dăm, sau đó cho phân hủy trong thời gian ngắn và thử nghiệm sử dụng như vật liệu cải tạo đất.