Satoyama: Bài học về sự cộng sinh từ vùng nông thôn Nhật Bản

Được thế giới công nhận như một mô hình lý tưởng về phát triển bền vững, Satoyama - cảnh quan nông thôn truyền thống của xứ Phù Tang, đang nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu sinh thái trên toàn cầu. Cùng là khai thác rừng nhưng nếu được thực hiện có chừng mực với sự quản lý chặt chẽ, con người hoàn toàn có thể làm giàu thêm cho đa dạng sinh học thay vì hủy hoại nó. Và đó là điều người Nhật đã duy trì từ xa xưa tại những ngôi làng nông nghiệp dưới chân núi, nơi cộng đồng chung sống hài hòa như một phần không thể tách rời của tự nhiên.

Satoyama là gì?

Satoyama (里山) được ghép từ hai Hán tự “里 – LÍ” (làng) và “山 – SƠN” (núi). Theo nghĩa hẹp, thuật ngữ này đề cập đến các khu rừng nằm cạnh những ngôi làng nông nghiệp, thường ở vùng đồi núi. Đây là nơi người nông dân lấy củi để làm nhiên liệu, lấy gỗ để xây nhà, gom lá rụng làm phân bón cũng như thu hoạch các sản vật như nấm hay rau dại… Vì Satoyama là rừng đã chịu sự tác động của con người nên được phân loại là rừng thứ sinh.

Còn theo nghĩa rộng, thuật ngữ Satoyama chỉ toàn bộ cảnh quan nông thôn - bên cạnh rừng thứ sinh còn có làng mạc (satomura), rừng trồng, đồng cỏ, đất canh tác nông nghiệp (như ruộng lúa), hệ thống ao hồ, kênh mương tưới tiêu... Những cảnh quan này được hình thành và phát triển thông qua sự tương tác lâu dài giữa con người và thiên nhiên, bao gồm việc sử dụng tài nguyên, phát triển hệ sinh thái và động thực vật đặc trưng, cũng như kiến tạo nên nền văn hóa nơi thiên nhiên và con người cùng chung sống hài hòa.

Dưới đây là minh họa cách quản lý rừng tại Satoyama.

Cây già hoặc cây đến tuổi sẽ được chặt hạ một phần để lấy gỗ. Việc này giúp ánh sáng mặt trời có thể lọt xuống tầng đất dưới, kích thích hạt mầm và cây non phát triển.
Gỗ được dùng làm nhiên liệu, để trồng nấm và khi mục sẽ trở về với đất.
Từ những gốc cây vừa bị chặt, các chồi non mới sẽ tự động mọc lên (phương pháp tái sinh bằng chồi).
Tỉa bớt những chồi yếu, chỉ giữ lại những chồi khỏe mạnh nhất để chúng phát triển thành cây thân gỗ lớn trong tương lai.
Phát quang các loài cỏ dại, cây bụi nhỏ ở tầng dưới để tránh cạnh tranh dinh dưỡng và ánh sáng với chồi non.
Việc dọn dẹp cỏ dại tạo không gian và ánh sáng cho các loài hoa dại nở rộ, thu hút côn trùng tìm đến, duy trì đa dạng sinh học.
Vào mùa đông/xuân, người dân vào rừng cào các lớp lá khô rụng trên mặt đất. Việc này giúp dọn sạch mặt đất để chồi non dễ mọc lên vào mùa xuân ấm áp. Lá rụng được dùng để làm phân bón cho nông nghiệp.
Người dân thu hoạch rau dại từ rừng để làm thức ăn.

Nhờ sự tuần hoàn của các nguồn tài nguyên sinh học, cảnh quan Satoyama do đó đóng vai trò là mô hình cho một xã hội hài hòa với thiên nhiên và tuần hoàn tài nguyên.

Nguồn gốc của Satoyama

Vào thời Jomon, quần đảo Nhật Bản được bao phủ bởi rừng nguyên sinh và vùng đất ngập nước, cuộc sống của con người gắn liền với săn bắn và đánh bắt cá. Dần dà, với sự xuất hiện của nền văn minh nông nghiệp, những vùng đất ngập nước được chuyển thành ruộng lúa, với hệ thống tưới tiêu được xây dựng để phục vụ trồng trọt.

Những khu rừng nguyên sinh rậm rạp bắt đầu được con người khai thác để lấy gỗ, làm than củi, phân bón, đã trở thành những khu rừng thưa tràn ngập ánh sáng. Đồng cỏ được tạo ra để chăn thả súc vật và phục vụ các mục đích khác.

Trải qua hơn 3.000 năm, các Satoyama đã được hình thành và duy trì, trở thành cảnh quan phổ biến trên khắp đất nước. Tại đây, cộng đồng dân cư khai thác và hưởng lợi từ thiên nhiên một cách bền vững.

miyama-kyoto-japan — Khung cảnh Satoyama ở làng Miyama, Kyoto. Ảnh: Japan Web Magazine

Tầm quan trọng của cảnh quan Satoyama

Hiện nay, các nghiên cứu về Satoyama đang ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm cả ở Nhật Bản và nước ngoài, như một phương án để quản lý các hệ thống sinh thái - con người trong tương lai.

Bảo tồn đa dạng sinh học

Satoyama nuôi dưỡng các hệ sinh thái độc đáo của Nhật Bản, là nơi sinh sống của nhiều loài đặc hữu. Nhật Bản là một quốc đảo nên tỷ lệ các loài đặc hữu rất cao, và Satoyama đóng vai trò là "nơi trú ẩn" cho các loài có nguy cơ tuyệt chủng này. Theo một khảo sát, khoảng 60% các loài thực vật và động vật có nguy cơ tuyệt chủng ở Nhật Bản tập trung tại các khu vực Satoyama.

Rừng thứ sinh

Tại Nhật Bản, các loài cây chủ yếu mọc ở rừng Satoyama là kunugi (sồi Nhật), konara (sồi lá rộng) và akamatsu (thông đỏ). Người Nhật xưa sử dụng gỗ thu được trong rừng để làm củi đốt, than củi và xây nhà. Lá rụng tích tụ dưới tán cây cũng sẽ được thu gom lại để làm phân bón cho ruộng đồng.

Bằng cách thu hoạch gỗ cẩn thận sau 10 đến 30 năm, các khu rừng được duy trì thoáng đãng, tạo môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài hoa dại như hoa violet, hoa huệ, hoa long đởm và hoa lan.

Rừng cũng là nơi trú ngụ của nhiều loài côn trùng, chim và động vật. Các loài động vật đặc hữu như khỉ Nhật Bản, gấu chó Nhật Bản và sóc Nhật Bản sinh sống trong rừng và các khu vực xung quanh đồng ruộng.

Ruộng lúa

Ruộng lúa đóng vai trò như những vùng đất ngập nước rộng lớn, cung cấp môi trường sống cho nhiều loài côn trùng, giáp xác, cá và lưỡng cư. Những động vật nhỏ này lại là con mồi quan trọng cho các loài chim nước và các loài săn mồi khác.

Ao hồ và kênh mương tưới tiêu

Nước suối lạnh được dẫn vào và làm ấm trong các ao nhỏ trước khi dẫn vào ruộng lúa qua mạng lưới kênh mương. Đây cũng là môi trường sống cho các loài thực vật thủy sinh và các loài côn trùng như chuồn chuồn, bướm, bên cạnh ếch và kỳ nhông, các loài cá nhỏ như cá medaka.

Đồng cỏ và bãi chăn thả

Bao gồm đồng cỏ thứ sinh, bãi chăn thả gia súc, cùng với các cánh đồng cỏ lau (susuki), tre lùn. Việc quản lý đồng cỏ như cắt cỏ định kỳ hằng năm và đốt thực bì tạo ra môi trường sống cho nhiều loài hoa dại, côn trùng, chim và các loài động vật có vú nhỏ.

Hàng rào và lùm cây xung quanh nhà

Cây cối được trồng xung quanh nhà để bảo vệ nhà cửa khỏi gió và hỏa hoạn. Cây ăn quả thu hút chim và côn trùng, cung cấp cho chúng nguồn thức ăn và môi trường sống.

Cung cấp tài nguyên cho đời sống nông thôn

Satoyama có thể được ví như một trung tâm nông nghiệp và lâm nghiệp truyền thống gắn bó mật thiết với đời sống của người dân địa phương.

Sồi, dẻ, tuyết tùng, bách được trồng trong các khu rừng trở thành nguồn vật liệu xây dựng và nhiên liệu cho đời sống của người dân. Nhiều nghề thủ công địa phương cũng được phát triển từ đây, tận dụng tài nguyên sẵn có với chi phí vận chuyển thấp. Đơn cử như đồ nội thất Hida được chế tác từ gỗ thu được trong các khu vực Satoyama ở thành phố Hida, tỉnh Gifu.

Trong nông nghiệp, các loại cây trồng tận dụng điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng địa phương được canh tác trong các Satoyama. Bên cạnh đó, cư dân còn thu được rau dại (sansai), các loại nấm như nấm thông matsutake và cả thịt thú rừng từ các khu rừng Satoyama. Các loài cá như cá chạch, cá chép, cá diếc và ốc sống trong ruộng lúa cũng là nguồn cung cấp protein cho người dân nông thôn từ thời xa xưa.

Nấm thông matsutake được hái từ rừng. Ảnh: Mainichi

Và một bộ phận không thể thiếu của cảnh quan Satoyama là đồng cỏ. Cỏ đóng vai trò quan trọng như nguồn lương thực phục vụ cho chăn nuôi, làm lớp phủ trên đồng ruộng và để lợp làm mái tranh của các ngôi nhà ở nông thôn.

Bảo tồn cảnh quan và văn hóa truyền thống

Cộng đồng dân cư với đời sống phụ thuộc vào tài nguyên của rừng đã phát triển một lối sống khuyến khích việc trồng và chăm sóc cây cối để duy trì và cải thiện sức khỏe của rừng. Họ học cách sống trong giới hạn sinh thái, sử dụng tiết kiệm và tuần hoàn tài nguyên với sự trân trọng và lòng biết ơn.

Không phải “con người làm chủ thiên nhiên”, niềm tin rằng con người là một phần của tự nhiên và không tách rời khỏi thiên nhiên là triết lý sống đã tồn tại qua hàng ngàn năm lịch sử xứ Phù Tang.

Trí tuệ và kinh nghiệm cổ xưa ngày nay vẫn được truyền lại ở nhiều khu vực nông thôn, bất chấp quy mô của các Satoyama đã bị thu hẹp nghiêm trọng do ảnh hưởng của đô thị hóa và già hóa dân số. Các Satoyama hiện tại trở thành mô hình để nghiên cứu, học tập nhằm xây dựng một xã hội bền vững, tuần hoàn.

Tiềm năng lớn để phát triển du lịch

Với sự độc đáo, đa dạng của hệ sinh thái, cùng với văn hóa truyền thống được lưu giữ qua hàng ngàn năm, các khu vực Satoyama ngày nay trở thành cơ sở để phát triển du lịch sinh thái bền vững, góp phần phục hồi kinh tế và sự sinh động cho khu vực nông thôn.

Du khách đến với Satoyama sẽ được trải nghiệm nhiều hoạt động đa dạng như thu hoạch nông sản, leo núi và quan sát các loài động thực vật, hay trải nghiệm các nghề thủ công truyền thống, thưởng thức ẩm thực miền quê với những sản vật địa phương…

Một số khu vực Satoyama nổi tiếng bao gồm làng Shirakawago và Gokayama, cả hai đều là Di sản Thế giới được UNESCO công nhận. Những ngôi làng yên bình này vẫn lưu giữ kiến trúc gasshozukuri truyền thống với cảnh quan nông thôn được bảo tồn. Nhiều Satoyama khác cũng đang được xúc tiến cho hoạt động du lịch thông qua các nỗ lực của chính quyền địa phương và các tổ chức khác.

Những thách thức trong việc bảo tồn Satoyama

Cảnh quan Satoyama từng bao phủ hơn 70% diện tích rừng tự nhiên và rừng thuộc sở hữu công của Nhật Bản. Tuy nhiên, trong hơn sáu thập kỷ qua, do sự tàn phá bởi các hoạt động của con người như phát triển đô thị, sự phổ biến của nhiên liệu hóa thạch, cộng đồng dân cư già hóa và suy giảm đã khiến nhiều Satoyama bị bỏ hoang hoặc chuyển thành khu dân cư, rừng nhân tạo phục vụ riêng cho khai thác gỗ.

Trước những vấn đề môi trường ngày càng nghiêm trọng trong những thập kỷ qua, việc phục hồi và phát triển mô hình Satoyama trở nên cấp thiết và nhận được sự quan tâm rộng rãi trong xã hội. Và trong bài viết kỳ sau, Kilala sẽ giới thiệu một số nỗ lực đang được thực hiện tại các địa phương ở Nhật nhằm phục hồi mô hình nông nghiệp sinh thái bền vững này.

kilala.vn