Somemono: Nghìn năm nghệ thuật nhuộm vải Nhật Bản

Nhắc đến vải nhuộm Nhật Bản (somemono - 染め物), hẳn bạn đã từng nghe qua vài cái tên như “nhuộm chàm Aizome”, “nhuộm buộc Shibori” hay “nhuộm hoa văn Yuzen” gắn liền với những chiếc kimono rực rỡ. Nhưng đó mới chỉ là một góc nhỏ trong kho tàng nghệ thuật nhuộm vải truyền thống của Nhật Bản, đã được gìn giữ và phát triển qua hơn một ngàn năm lịch sử. 

Lịch sử nghề nhuộm tại Nhật Bản

Các kỹ thuật nhuộm đầu tiên đã xuất hiện tại Nhật Bản từ thời Jomon (khoảng 10.000 năm TCN). Khi đó, họ nhuộm vải bằng cách chà xát hoa, thực vật và bùn đất lên vải. Cho đến thời kỳ Nara (710 - 794), nhiều kỹ thuật nhuộm tiên tiến với hoa văn phức tạp đã được du nhập vào Nhật Bản, thông qua quá trình giao thương và tiếp thu các kỹ thuật từ Trung Hoa, bán đảo Triều Tiên, Ấn Độ cùng nhiều khu vực khác trên Con đường Tơ lụa. 

Khi ấy, 3 kỹ thuật nhuộm hoa văn phổ biến nhất tại Nhật Bản là Tenpyo no Sankechi (天平の三纈). Trong đó, từ “kechi - 纈” dùng để chỉ phương pháp nhuộm kháng, tức là ngăn không cho thuốc nhuộm thấm vào những phần nhất định trên tấm vải, tạo nên những nét hoa văn độc đáo trên nền màu nhuộm, gồm:

• Koketsu (纐纈) - Nhuộm buộc: Trong đó những phần của vải được buộc chặt, khâu hoặc thắt lại bằng chỉ trước khi nhuộm để tạo hoa văn. Đây là tiền thân của phương pháp nhuộm Shibori nổi tiếng thế giới ngày nay. 
• Kyokechi (夾纈) - Nhuộm kẹp: Tấm vải được kẹp chặt giữa hai tấm gỗ có chạm khắc họa tiết rồi mang đi nhuộm. Những chỗ được kẹp chặt sẽ không thấm màu nhuộm, tạo nên hoa văn cho tấm vải. 
• Rokechi (臈纈) - Nhuộm sáp: Tạo hoa văn bằng cách dùng sáp vẽ hoạ tiết lên vải trước khi nhuộm. Những chỗ được vẽ sáp sẽ không thấm màu nhuộm. Phương pháp này là tiền thân của các kỹ thuật nhuộm chống loang ngày nay như nhuộm Yuzen, nhuộm hồ gạo Tsutsugaki hay nhuộm khuôn Katazome. 

Trải qua các thời kỳ lịch sử, cùng với sự phát triển của văn hóa trang phục và nghề dệt, những kỹ thuật nhuộm vải truyền thống của Nhật cũng ngày càng trở nên đa dạng. Nhất là vào thời Edo (1603-1868), khi các đô thị và văn hóa thị dân bùng nổ mạnh mẽ, nhu cầu về vải nhuộm hoa văn ngày càng gia tăng. Kéo theo đó, nhiều làng nghề nhuộm cũng ra đời và phát triển thành vô số trường phái nghệ thuật nhuộm vải mang bản sắc riêng, được kế thừa qua nhiều thế hệ nghệ nhân và trở thành một phần di sản thủ công Nhật Bản.

Một số nghệ thuật nhuộm truyền thống nổi tiếng 

Nghệ thuật nhuộm chàm Aizome - 藍染 (Tokushima)

Nhắc đến nghệ thuật nhuộm truyền thống của Nhật, không thể không nhắc đến Aizome (藍染め) - nghệ thuật nhuộm chàm tạo nên “sắc xanh Nhật Bản”, được thế giới biết đến với cái tên “Japan Blue”.

Điểm đặc biệt của Aizome nằm ở công đoạn làm thuốc nhuộm từ lá cây chàm. Trong đó lá chàm trải qua nhiều bước phơi khô và lên men trong khoảng 100 ngày để cho ra bột chàm (sukumo). Sau đó, các thợ nhuộm Someshi tiếp tục dùng bột chàm lên men trong chất kiềm để tạo ra nước nhuộm. 

Rồi, vải được nhúng nhiều lần vào nước nhuộm, đưa ra tiếp xúc với không khí nhiều lần để lên màu. Quá trình này càng lặp đi lặp lại nhiều lần, sắc xanh chàm càng đậm hơn, từ xanh nhạt chuyển dần sang xanh lam đạm và gần như đen tuyền. 

Kỹ thuật nhuộm chàm đã có lịch sử hơn 1.000 năm tại Nhật. Trong đó, Tokushima được mệnh danh là quê hương của sắc xanh Nhật Bản, một trong những vùng sản xuất nguyên liệu nhuộm chàm nổi tiếng nhất nước. 

Xem thêm: Tokushima - Quê hương của “sắc xanh Nhật Bản”

Thời gian gần đây, thế giới đang chứng kiến sự phục sinh mạnh mẽ của nghệ thuật nhuộm chàm, trong đó có nhiều làng nhuộm ở vùng cao Tây Bắc Việt Nam như Sapa, Lào Cai. Từ đó cũng hình thành những mối giao thoa thú vị với các nghệ nhân chàm Nhật Bản. 

Tại Hà Nội, Indigo Store là một thương hiệu đồ thủ công nhuộm chàm được thành lập từ năm 2000, bởi đôi vợ chồng Việt - Nhật là chị Dương Thị Thanh, một nghệ nhân chàm lớn lên ở Sapa và anh Takeshi Yoshizawa - một nghệ nhân nhuộm Shibori người Nhật. Xuất phát từ mong muốn gìn giữ kỹ thuật dệt nhuộm truyền thống của các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc Việt Nam, cặp đôi đã hợp tác với các nghệ nhân địa phương để phát triển những sản phẩm vải nhuộm chàm, trang phục và phụ kiện thủ công. 

Đặc biệt, Indigo Store còn thường xuyên tổ chức các hoạt động trải nghiệm nhuộm chàm, nhằm giới thiệu kỹ thuật nhuộm thủ công cùng những giá trị văn hóa gắn liền với trang phục truyền thống của các dân tộc Việt Nam. 

Nghệ thuật “nhuộm buộc” Shibori - 絞り (Aichi)

Shibori (絞り) là kỹ thuật nhuộm tạo hoa văn bằng cách buộc, khâu, gấp, xoắn hoặc ép vải để ngăn không cho thuốc nhuộm thấm vào những vị trí nhất định. Sau khi nhuộm, những phần vải được buộc sẽ không bị thấm màu, bề mặt vải sẽ hiện ra những hoa văn độc đáo, từ những chấm tròn nhỏ, đường kẻ sọc đơn giản cho đến những họa tiết hình học phức tạp. 

Trong số các làng nhuộm Shibori nổi tiếng tại Nhật Bản, tiêu biểu nhất phải kể đến thị trấn Arimatsu, thành phố Nagoya, tỉnh Aichi. Nơi đây đã phát triển và lưu truyền kỹ thuật Arimatsu-Narumi Shibori, nổi tiếng với hơn 100 biến thể buộc vải như Kumo-shibori (kiểu mây), Arashi-shibori (kiểu bão), Yuki-shibori (kiểu tuyết), và chỉ có thể thực hiện thủ công nếu muốn tạo ra bố cục như ý. 

Ngày nay, đồ nhuộm Arimatsu-Narumi Shibori vẫn luôn nhận được sự tán thưởng từ khắp nơi trên thế giới. Không chỉ vậy, nghệ thuật nhuộm Shibori nói chung cũng trở thành nguồn cảm hứng cho các nhà thiết kế đương đại, được ứng dụng mạnh mẽ trong làng thời trang quốc tế như khăn choàng, áo, túi xách và nhiều sản phẩm thời trang khác. 

Nghệ thuật “nhuộm hoa” Yuzen (友禅) trên vải kimono 

Nghệ thuật nhuộm vải Yuzen ra đời từ bàn tay của Miyazaki Yuzensai - một nghệ nhân vẽ quạt nổi tiếng tại Kyoto vào cuối thế kỷ 17. Trong đó, mỗi tấm vải nhuộm Yuzen là một bức tranh đầy màu sắc, có thể là vẽ tay hoặc in khuôn, với các nét họa tiết hay hoa văn mang đậm những nét mỹ cảm đặc trưng của xứ Phù Tang. 

Với kỹ thuật Yuzen vẽ tay truyền thống, người nghệ nhân sẽ phác thảo hoa văn lên vải trắng, sau đó dùng một loại hồ gạo đặc biệt được gọi là itome để tạo đường viền ngăn các vùng màu loang vào nhau. Rồi người nghệ nhân bắt đầu “điểm màu” cho những chi tiết như hoa lá, chim muông và phong cảnh, sau đó mang vải đi hấp, giặt và xử lý hoàn thiện. 

Từ nền tảng kỹ thuật chung này, nghệ thuật nhuộm Yuzen tại Nhật đã phát triển thành 3 phong cách tiêu biểu, phản ánh thị hiếu thẩm mỹ đặc trưng của từng vùng đất. 

Kyo-Yuzen - Vẻ đẹp rực rỡ của Kyoto

Vải nhuộm Kyo-Yuzen (京友禅) nổi tiếng với những thiết kế cầu kỳ, màu sắc phong phú cùng hoa văn lấy cảm hứng từ cảnh sắc thiên nhiên bốn mùa hoặc các biểu tượng ngụ ý cát tường. Bên cạnh công đoạn nhuộm, các bộ kimono Kyo-Yuzen còn có thể được trang trí bằng chỉ thêu, lá vàng hoặc lá bạc, tạo nên vẻ đẹp lộng lẫy và sang trọng nên thường được dùng làm lễ phục cho những dịp trọng đại như lễ trưởng thành hoặc lễ cưới.