Byobu: Nghệ thuật bình phong gấp truyền thống của Nhật Bản
Byobu là loại bình phong gấp truyền thống Nhật Bản, ghép từ nhiều khung gỗ nối với nhau bằng bản lề. Không đơn thuần là tấm chắn gió đầu nệm hay vách ngăn không gian, bề mặt của Byobu còn được dùng để sáng tác nghệ thuật, sản sinh ra những bức tranh tuyệt đẹp vẫn còn được lưu giữ đến tận ngày nay. Dù vai trò trong đời sống đã thay đổi theo thời gian, Byobu vẫn được gìn giữ như một sản phẩm thủ công truyền thống, tiếp tục được cải tiến để phù hợp với nhu cầu, thị hiếu mới.
Trong những ngôi nhà Nhật truyền thống có không gian thoáng đãng, Byobu thường được đặt ở đầu nệm khi ngủ để chắn gió. Chúng còn một công dụng khác là làm vách ngăn, tạo không gian riêng tư để cất đi chăn đệm, đồ dùng cá nhân phía sau…
Bên cạnh vai trò phục vụ sinh hoạt, bề mặt của Byobu còn là không gian lý tưởng để vẽ nên những bức tranh phong cảnh tuyệt đẹp. Qua hàng thế kỷ, nhiều bức vẽ trên Byobu đã được lưu lại ở các viện bảo tàng, một số còn được công nhận là Báu vật Quốc gia, mang giá trị nghệ thuật cao.
Ngày nay, chúng được yêu thích và gìn giữ như một nghề thủ công truyền thống với kỹ thuật gia truyền, bề dày lịch sử và vẫn tiếp tục phát triển thành nhiều kiểu dáng khác nhau.
Sơ lược về lịch sử của Byobu
Byobu được cho là có nguồn gốc từ Trung Quốc thời nhà Hán (206 TCN-220 CN), du nhập vào Nhật Bản trong thời kỳ Nara (710-794). Ghi nhận sớm nhất về Byobu có trong sách sử Nihon Shoki (日本書紀 - NHẬT BẢN THƯ KÝ) biên soạn năm 720.
Ban đầu, những bức bình phong thời Nara (710-794) chỉ là một khung đơn, có chân đứng. Đến thế kỷ VIII, loại nhiều khung xuất hiện và trở thành đồ nội thất thiết yếu trong triều đình, thường xuất hiện trong các nghi lễ quan trọng. Lúc bấy giờ, loại Byobu ghép từ sáu tấm, lót lụa và nối với nhau bằng dây da hoặc dây lụa là phổ biến nhất.
Trong thời Heian (794-1185), Byobu trở thành vật dụng thường thấy trong dinh thự của giới quý tộc, chùa chiền Phật giáo và đền thờ. Zenigata (銭形 - TIỀN HÌNH) - một loại bản lề hình đồng tiền được ứng dụng để thay thế dây lụa, nối các khung tranh với nhau.
Sau khi văn hóa Nhật Bản bắt đầu phát triển độc lập, phần nào tách khỏi ảnh hưởng của các khu vực châu Á lân cận, thiết kế của Byobu cũng dần thay đổi và trở thành một phần không thể thiếu của phong cách Shinden-zukuri (寝殿造 - TẨM ĐIỆN TẠO) - kiến trúc dinh thự nguy nga của giới quý tộc.
Thời Muromachi (1336-1573) chứng kiến sự lan rộng của Byobu đến nhà ở, võ đường và các cửa hàng. Byobu hai tấm trở nên phổ biến hơn, loại bản lề đồng xu Zenigata được đổi thành loại bằng giấy Nhật (washi) dán chồng lên nhau. Bản lề mới giúp việc gấp gọn và di chuyển bình phong trở nên dễ dàng, đồng thời giúp tranh vẽ trên Byobu trông liền mạch, không còn nhìn rõ kẽ hở giữa các khung, cho phép họa sĩ bắt trọn cảnh thiên nhiên, danh lam thắng cảnh.
Đặc biệt, khi trường phái hội họa Kano (狩野派 - THÚ DÃ PHÁI) trở nên thịnh hành, phong trào sáng tác nghệ thuật trên Byobu lại càng nở rộ.
Trong thời Azuchi-Momoyama (1568-1600), đầu thời Edo (1603-1868), mức độ phổ biến của Byobu lại tăng mạnh, đạt đỉnh cao khi các thương gia ngày càng quan tâm và đầu tư vào nghệ thuật, thủ công mỹ nghệ. Lãnh chúa phong kiến, triều đình, võ sĩ, các ngôi chùa lớn thường cho họa sĩ sáng tác riêng các bình phong cỡ đại, lấy đó làm đại diện cho địa vị cao quý, sự giàu sang và quyền lực.
Một vài chủ đề đặc trưng trong tranh Byobu lúc bấy giờ là hổ, sư tử cho sức mạnh, chim công cho uy quyền, sự thịnh vượng, cây thông cho sự trường thọ.
Thời kỳ này cũng chứng kiến sự thay đổi trong kỹ thuật chế tác, chẳng hạn như dùng nền dát lá vàng Kinpaku (金箔 - KIM BẠC).
Khi nhu cầu tăng lên, các xưởng gia công, chuyên làm nền tranh cũng bắt đầu xuất hiện. Tuy nhiên, bình phong lưu hành trong giới bình dân không phải tác phẩm của các họa sĩ danh tiếng thuộc trường phái Kano, mà là những thiết kế đơn giản, giá cả phải chăng, phù hợp cho nhu cầu sử dụng hàng ngày.
Ngày nay, Byobu chủ yếu được dùng để trang trí không gian, trưng bày trong những dịp đặc biệt. Vẫn có những nơi dùng nó với mục đích ban đầu, như làm vách ngăn cho khu vực thay quần áo hoặc trong nhà hàng truyền thống.
Nghệ thuật làm Byobu
Hiện nay, cửa hàng Kataoka Byobu, thành lập năm 1946 tại Tokyo là một trong những cơ sở chuyên sản xuất và kinh doanh Byobu, nổi bật không chỉ với những mẫu bình phong truyền thống mà còn cung cấp nhiều lựa chọn phù hợp với xu hướng hiện đại.
Ông Kataoka Koto - người kế thừa đời thứ ba sản nghiệp gia đình, đã chia sẻ quy trình làm nên một bức Byobu truyền thống, hầu hết các công đoạn đều được thực hiện thủ công.
Quy trình bắt đầu bằng khung gỗ - Kiwaku (木枠 - MỘC KHUNG), làm từ gỗ tuyết tùng có đặc tính nhẹ, hút ẩm tốt và nhanh khô. Khung gỗ gồm khung ngoài và khung xương đan theo hình ô lưới bên trong. Các thanh gỗ được ghép với nhau bằng keo và búa gỗ, không dùng đến đinh hay ốc vít kim loại.
Bước tiếp theo là làm bản lề bằng giấy - Chotsugai (蝶番 - ĐIỆP PHIÊN). Đây là công đoạn quan trọng, quyết định độ bền của Byobu, yêu cầu thợ phải có tay nghề cao, dán cẩn thận và chắc chắn các “cánh giấy” washi vào khung gỗ sao cho chúng không bị lỏng, rơi rớt khi nối các tấm khung với nhau. Tùy theo kích thước của Byobu mà số lượng giấy washi sử dụng cũng sẽ thay đổi.
Sau khi đã có bản lề, các nghệ nhân bắt đầu công đoạn lót nhiều lớp giấy căng, đan xen trên khung để giúp bình phong vừa nhẹ, chịu lực tốt, đồng thời có tính co giãn linh hoạt, thích nghi tốt với độ ẩm của môi trường. Công đoạn này thường được gọi chung là Shitabari (下貼り - HẠ THIẾP), bao gồm nhiều bước nhỏ khác nhau.
Bước đầu trong công đoạn là Hone-shibari (骨縛り- CỐT PHƯỢC), bôi hồ vào khung và bốn góc của một tờ giấy washi lớn rồi dán giấy trực tiếp lên khung. Sau đó, các lớp giấy mỏng tiếp tục được dán chồng lên lớp Hone-shibari ban đầu, đặt lệch để tạo thành các lớp không khí bên dưới nhằm tăng cường độ chắc chắn. Nhìn chung, sẽ có khoảng bốn lớp washi được dán chồng lên nhau để cho ra thành quả cuối cùng.
Sau khi hoàn thành việc lót giấy, các tấm khung đơn sẽ được ghép lại với nhau theo bản lề. Trước khi dán lớp giấy chính, gọi là Honshi (本紙 - BẢN CHỈ), thường là tranh ảnh, họa tiết chủ đạo, lên các tấm bảng, giấy sẽ được làm ẩm mặt sau để giãn nở. Khi giấy khô, bề mặt trở nên trơn láng, không còn nếp nhăn. Cuối cùng, hồ được bôi vào bốn góc của Honshi, cẩn thận dán lên từng mặt tấm bảng rồi dùng cọ vuốt phẳng bề mặt.
Cuối cùng, cắt một phần vải theo kích thước khung gỗ, gắn vào mặt sau theo cùng quy trình với việc dán Honshi. Để hoàn thiện, nghệ nhân sẽ viền Byobu bằng vải dệt gọi là Heri (へり) rồi đóng các thanh gỗ được sơn mài lên bốn cạnh khung, kèm theo các phụ kiện khác để trang trí.
“Màu áo mới” của Byobu trong xã hội hiện đại
Trong suốt nhiều năm vận hành, cửa hàng Kataoka Byobu đã tạo ra nhiều loại bình phong, bao gồm loại nhỏ đặt đằng sau búp bê Hina trong dịp Hina Matsuri hay những tấm lớn mạ vàng, được sử dụng tại khách sạn, lễ đường…
Để duy trì sự hiện diện của Byobu trong nhịp sống hiện đại, ông Kataoka đã nảy ra những ý tưởng mới mẻ để thu hút sự quan tâm không chỉ của người bản địa, mà còn của các khách hàng quốc tế. Hiện nay, cửa hàng tập trung phát triển dịch vụ làm bình phong theo yêu cầu cá nhân, đồng thời mở rộng các mẫu Byobu đặc biệt để đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách hàng.
Trong những năm gần đây, những bức bình phong làm từ Kimono, đai Obi để lưu giữ kỷ niệm cũng ngày càng được yêu thích. Tại Kataoka Byobu, các nghệ nhân áp dụng kỹ thuật Urauchi (裏打ち - LÝ ĐẢ) - dán giấy washi vào mặt sau của món vải để làm lớp nền chắc chắn trước khi dán chúng trên bề mặt Byobu.
Ông Kataoka cũng cho biết bản thân rất hào hứng tạo ra các loại bình phong gập mới bằng cách sử dụng ảnh chụp, ảnh từ truyện tranh hoặc mở rộng hợp tác thêm với các nghệ sĩ khác.
Ngoài việc chế tác và kinh doanh Byobu, cửa hàng còn mở các lớp trải nghiệm làm bình phong dành cho khách tham quan, với mong muốn giúp mọi người cảm nhận niềm vui trong việc làm đồ thủ công mỹ nghệ, cũng như hiểu thêm về giá trị của nghề truyền thống.
Người tham gia có thể tự làm một chiếc Karakuri Byobu (からくり屏風) nhỏ, cao khoảng 20cm, rộng 10cm. Điều đặc biệt của Karakuri Byobu là tranh vẽ trên bốn bề mặt sẽ thay đổi theo từng lần gấp mở. Người tham gia sẽ dán sẵn một mặt, ba mặt còn lại để trống, được mang về nhà để dán hình mình yêu thích.
Lớp trải nghiệm sẽ kéo dài từ khoảng 1,5-2 tiếng, phí tham gia là 4.000 yên chưa bao gồm thuế (hơn 650.000 VND) mỗi người.
Về việc thay đổi cách tiếp cận Byobu theo hướng hiện đại, ông Kataoka có chia sẻ như sau: “Chúng ta cần trân trọng và gìn giữ những giá trị đi trước, đồng thời không ngừng đưa vào đó những cảm quan mới mẻ. Chẳng hạn, đôi khi chúng tôi tạo ra các mẫu thiết kế lấy cảm hứng từ manga hay anime. Tôi cho rằng việc sở hữu tư duy tiên phong mang hơi thở hiện đại cũng vô cùng quan trọng.”
kilala.vn
MADE IN JAPAN
Vượt ra khỏi chiếc nhãn thể hiện xuất xứ, “Made in Japan” từ lâu đã trở thành một bảo chứng về chất lượng trong lòng người tiêu dùng, với niềm tin rằng "hàng Nhật" đồng nghĩa với bền - đẹp - tốt. Người Nhật đã bồi đắp nên hình ảnh ấy như thế nào? Thông qua hành trình khám phá các sản phẩm từ Nhật Bản, hãy cùng Kilala hình dung rõ hơn về cái được gọi là tiêu chuẩn "Made in Japan".
Nguồn: Tổng hợp
Đăng nhập tài khoản để bình luận