Khi rau củ mang lại màu sắc cho trang phục
Thay vì bỏ đi những phần dư thừa trong quá trình sản xuất nông nghiệp như vỏ, thân, lá hay rễ cây, người Nhật tận dụng chúng làm nguyên liệu nhuộm vải bằng phương pháp truyền thống. Không chỉ tạo ra những sắc màu tự nhiên độc đáo, cách làm này còn góp phần giảm thiểu chất thải và hướng đến lối sống thân thiện với môi trường.
Kỹ thuật sử dụng các nguyên liệu này để tạo màu cho vải được gọi là nhuộm thực vật. Không chỉ có các loại cây chuyên dùng để nhuộm, những nguyên liệu quen thuộc như hành tây, bơ, hạt dẻ hay quả óc chó cũng có thể được tận dụng để tạo màu.
Một trong những nét hấp dẫn của nhuộm thực vật là những gam màu dịu nhẹ, gần gũi với thiên nhiên. Ngay cả khi sử dụng cùng một nguyên liệu, màu sắc thành phẩm vẫn có thể khác nhau, tạo nên nét độc đáo riêng của thuốc nhuộm tự nhiên. Có khi màu sắc tưởng chừng sẽ đậm lại cho ra kết quả nhạt hơn mong đợi, hoặc ngược lại, trở nên rực rỡ bất ngờ. Chính sự khó đoán ấy khiến người thực hiện không thể biết chính xác màu sắc cuối cùng cho đến khi hoàn tất quá trình nhuộm.
Bên cạnh đó, màu nhuộm tự nhiên có thể phai dần qua những lần giặt và phơi khô. Thay vì xem đây là nhược điểm, người dùng có thể tận hưởng sự biến đổi của màu sắc theo thời gian, như một cách để cảm nhận dấu ấn riêng của món đồ.
Kusaki-zome – Kỹ thuật nhuộm từ thực vật
Kusaki-zome (草木染め) là kỹ thuật nhuộm truyền thống của Nhật Bản sử dụng nguyên liệu thực vật để chiết xuất màu và nhuộm vải. Tên gọi này có thể hiểu đơn giản là “nhuộm bằng cây cỏ”. Kỹ thuật đã được lưu truyền qua nhiều thế kỷ, trở thành một phần trong di sản dệt may và nghệ thuật nhuộm vải của Nhật Bản.
Với Kusaki-zome, các bộ phận khác nhau của thực vật như lá, rễ, thân hay vỏ cây được sử dụng để chiết xuất sắc tố tự nhiên, sau đó nhuộm lên các chất liệu như cotton, lụa và linen. Bên cạnh thực vật thì phương pháp này còn có thể sử dụng rau củ để tạo màu.
Những sắc màu từ rau củ quen thuộc
Nhiều loại rau củ tưởng chừng chỉ có thể sử dụng trong nhà bếp lại có khả năng tạo ra những màu nhuộm thú vị:
-
Rau dền: Có thể tạo ra các sắc hồng và đỏ.
-
Vỏ hành tây: Mang đến những gam màu ấm như vàng và cam.
-
Bắp cải tím: Có thể tạo ra sắc xanh lam hoặc tím tùy thuộc vào độ pH của dung dịch nhuộm.
-
Củ dền: Tạo ra các sắc hồng và đỏ tự nhiên.
-
Cà rốt: Lá và củ có thể cho ra những sắc vàng và xanh lục.
-
Rau bina: Lá rau có thể được sử dụng để tạo màu xanh lá.
Những dự án nhuộm vải từ rau củ và thực vật
futashiba248 – Biến chất thải nông nghiệp thành “màu nông nghiệp”
Hai vợ chồng nghệ sĩ nhuộm vải Yuko SEKI và Masafumi, đồng sáng lập futashiba248, tận dụng chất thải nông nghiệp từ các nhà sản xuất tại tỉnh Ibaraki để nhuộm quần áo và phụ kiện. Họ gọi những màu sắc được tạo ra từ phương pháp này là “Agriculture Color” (Màu Nông Nghiệp).
Không chỉ hướng đến việc bảo vệ môi trường, cả hai còn mong muốn quảng bá vẻ đẹp của Ibaraki thông qua những sản phẩm nhuộm. Trên nhãn sản phẩm, họ ghi rõ loại cây trồng được sử dụng và địa điểm sản xuất, như một cách kể câu chuyện đằng sau mỗi màu sắc.
Masafumi chia sẻ: “Tôi sinh ra ở Ibaraki, nhưng không biết nhiều về thiên nhiên và ngành nông nghiệp ở đây.”
Masafumi thường trò chuyện với Yuko về dự định xây dựng thương hiệu thời trang riêng. Cả hai cùng theo đuổi ước mơ trở thành nhà thiết kế, gặp nhau tại một trường đào tạo thiết kế và dần tìm thấy sự đồng điệu trong mục tiêu cũng như cách làm việc.
Để tìm kiếm chất liệu cốt lõi cho thương hiệu, họ từng đến một ngôi làng thuộc thành phố Joso, nơi nổi tiếng với nghề nhuộm vải. Cũng trong chuyến đi ấy, cả hai ghé thăm một vườn táo ở thị trấn Daigo và lần đầu cảm nhận được vẻ đẹp bình yên của vùng đất Ibaraki. Masafumi nhận ra rằng, vẫn còn rất nhiều người giống anh, chưa có cơ hội khám phá sức hấp dẫn của nơi này.
Trong chuyến đi, họ tình cờ bắt gặp một cành cây đã được cắt tỉa và chuẩn bị bỏ đi. Nhớ đến những câu chuyện về thuốc nhuộm được chiết xuất từ lá và cây cối, cả hai quyết định mang cành cây về nhà thử nghiệm. Không ngờ, họ lại tạo ra được một sắc vàng tuyệt đẹp.
Từ đó, ý tưởng bắt đầu hình thành: “Nếu có thể sử dụng những màu sắc này để giúp mọi người biết đến những điều tuyệt vời của Ibaraki thì sao?”
Họ quyết định đặt tên cho những màu nhuộm chiết xuất từ chất thải nông nghiệp là “Agriculture Color” – Màu Nông Nghiệp.
Ibaraki là tỉnh có sản lượng ớt chuông cao nhất Nhật Bản. Trong quá trình canh tác, cây ớt chuông có thể phát triển cao đến khoảng 2 mét, vì vậy người trồng thường xuyên tỉa cành để đảm bảo ánh sáng và độ thông thoáng. Khi nhận được những chiếc lá ớt xanh bị loại bỏ từ người nông dân và thử dùng chúng để nhuộm vải, Yuko và Masafumi đã tạo ra được màu vàng tươi đầy sức sống.
Mỗi loại nguyên liệu lại mang đến một sắc thái riêng. Vỏ hạt dẻ tạo ra màu nâu sẫm nhưng dịu nhẹ; cành mận điểm xuyết sắc hồng; vỏ kiều mạch cho màu be nhạt, trong khi lúa mì mang đến sắc trắng ngà. Cây yashabushi thuộc họ bạch dương lại tạo ra màu nâu trầm êm dịu.
Sau khi thử nghiệm với khoảng 40 loại thực vật, họ nhận ra rằng gần như bất kỳ loại cây nào cũng có tiềm năng trở thành nguyên liệu nhuộm.
Để cố định màu trên vải, họ sử dụng các chất hỗ trợ như sắt hoặc nhôm, qua đó tạo ra những sắc độ khác nhau. Màu sắc cũng thay đổi tùy theo việc sử dụng dung dịch chiết xuất ở lần đầu hay những lần tiếp theo. Dù đã hình dung phần nào kết quả, mỗi lần nhuộm vẫn có thể mang đến một sắc thái khác biệt, bởi màu sắc phụ thuộc vào vùng trồng và mùa thu hoạch, ngay cả khi cùng sử dụng một loại cây.
Ngoài việc nhuộm lại quần áo tồn kho và sản xuất các phụ kiện như túi dây rút hay khăn quàng cổ, futashiba248 còn thiết kế váy, áo và hợp tác nhuộm các sản phẩm do thợ may thực hiện.
Sau khi chiết xuất màu, phần nguyên liệu thực vật còn lại được tận dụng làm phân bón. Họ cũng dự định hợp tác với các nghệ nhân làm giấy washi Nishinouchi tại thành phố Hitachi-Omiya để thử nghiệm sản xuất giấy thủ công từ phần nguyên liệu này.
Khi được hỏi về những dự định trong tương lai, cả hai mỉm cười chia sẻ: “Ibaraki có 44 thành phố, thị trấn và làng mạc. Chúng tôi muốn tổ chức một buổi trình diễn thời trang với các sản phẩm được nhuộm bằng 44 màu nông nghiệp.”
Maito Design Works – Mười loài cây, một trăm màu sắc
Tọa lạc tại khu Kuramae, Tokyo, Maito Design Works cung cấp đa dạng các sản phẩm nhuộm thực vật phục vụ đời sống thường ngày như tất, khăn quàng cổ và túi xách nhỏ.
“Nhuộm thực vật là một kỹ thuật truyền thống đòi hỏi nhiều thời gian và công sức, từ quá trình thực hiện cho đến cách sử dụng, nhưng chính điều đó lại khiến nó trở nên thú vị và hấp dẫn”, Maito Komuro, 42 tuổi, nghệ nhân nhuộm kiêm đại diện Maito Design Works, chia sẻ.
Công đoạn nhuộm được thực hiện tại một địa điểm riêng. Bên cạnh những nguyên liệu truyền thống như cây thiên thảo, có rễ tạo màu đỏ và cây chàm dùng để tạo sắc xanh lam, Komuro còn tận dụng các nguyên liệu quen thuộc như vỏ hành tây và lá trà. Theo anh, vỏ hành tây có thể tạo ra nhiều màu sắc tự nhiên như cam, vàng và xanh rêu.
Lấy cảm hứng từ câu thành ngữ Nhật Bản “十人十色” (juunin toiro), có nghĩa là “mười người, mười màu” – hàm ý mỗi người đều có cá tính và nét riêng, Komuro đã biến tấu thành câu nói của mình: “Mười loài cây, một trăm màu sắc”.
Để chiết xuất thuốc nhuộm, các nguyên liệu thực vật được đun trong nước nóng. Đôi khi, quá trình này kéo dài khoảng một tuần mới tạo ra được màu sắc mong muốn. Sau đó, vải được ngâm trong dung dịch nhuộm và nhuộm lặp lại nhiều lần cho đến khi đạt độ đậm như ý.
Ngay cả khi sử dụng cùng một nguyên liệu và kỹ thuật, màu sắc vẫn có thể thay đổi tùy theo mùa hoặc khu vực trồng. Điều này khiến mỗi sản phẩm nhuộm thực vật đều mang sắc thái riêng, không có hai lần nhuộm nào hoàn toàn giống nhau.
Các sản phẩm nhuộm tự nhiên cũng cần được chăm sóc cẩn thận, từ việc lựa chọn loại chất tẩy rửa phù hợp cho đến giặt và phơi trong bóng râm. Chính sự tỉ mỉ ấy khiến người sở hữu thêm trân trọng món đồ, không chỉ bởi màu sắc mà còn vì quá trình và câu chuyện được gửi gắm trong đó.
Không chỉ là những mảnh vải, mà màu nhuộm của Nhật Bản còn mang đến những câu chuyện riêng chờ bạn khám phá tại Chuyên đề Nghệ thuật Nhuộm.
kilala.vn
Đăng nhập tài khoản để bình luận