Kyorikan: Nghệ thuật “giữ khoảng cách” của người Nhật

Nếu đã từng làm việc hoặc tiếp xúc đủ lâu với người Nhật, có lẽ bạn từng cảm nhận được một điều: mọi người có thể lịch sự và tử tế nhưng lại không dễ để “tiến lại gần”. Không hẳn là xa cách nhưng cũng không dễ để trở nên thân thiết, mà dường như có một khoảng cách vừa đủ luôn được duy trì khi giao tiếp. Cảm giác ấy được gọi là “Kyorikan” - cách người Nhật “giữ khoảng cách” an toàn trong các mối quan hệ xã hội.

Theo Từ điển Daijisen, "Kyorikan" (距離感) nghĩa đen là “cảm giác về khoảng cách”. Nếu như trước đây, từ này thường dùng để chỉ cảm giác về khoảng cách vật lý; thì ngày nay, khi các khái niệm tâm lý xã hội về không gian riêng tư (personal space) ngày càng phổ biến, từ Kyorikan cũng được dùng để chỉ khoảng cách về mặt tinh thần, cách giữ chừng mực trong giao tiếp xã hội tại Nhật Bản.

Giữ khoảng cách để tôn trọng không gian riêng

Là một quốc đảo có mật độ dân cư cao, người Nhật từ lâu đã hình thành một lối sống hòa hợp được gọi là Wa (和) - cùng sống chung nhưng không xâm phạm đến những gì riêng tư của nhau. Do đó, họ rất chú trọng việc giữ khoảng cách chừng mực với người khác, cả về khoảng cách vật lý lẫn đời sống tinh thần.

Ở không gian công cộng, người Nhật thường nói chuyện nhỏ nhẹ, đồng thời hạn chế giao tiếp bằng mắt và giảm thiểu va chạm cơ thể đến mức tối đa. Những cử chỉ này gửi đi một thông điệp rằng: “Tôi tôn trọng không gian riêng của bạn và mong bạn cũng tôn trọng không gian riêng của tôi”.

japanese-eye-contact — Ở Nhật Bản, việc nhìn thẳng vào mắt khi giao tiếp thường bị xem là bất lịch sự, có thể gây khó chịu cho người đối diện. Ảnh: Tokyo Times

Ngay cả trong lời ăn tiếng nói hàng ngày, hệ thống kính ngữ phức tạp của tiếng Nhật cũng cho phép người nói điều chỉnh “khoảng cách” tùy thuộc vào người mà họ đang nói chuyện cùng. Khi nói chuyện với người trên thì tôn kính, khiêm nhường, khi trò chuyện với người đồng cấp thì lịch sự, tôn trọng, còn với các mối quan hệ thân thiết thì lối nói chuyện cũng thoải mái hơn nhiều.

Lối nói chuyện vòng vo, gián tiếp có thể khiến nhiều người cảm thấy bối rối khi trò chuyện với người Nhật, dẫn đến định kiến rằng người Nhật hơi “giả tạo”. Nhưng thực chất, đây là cách để họ không gây tổn thương cho người đối diện và giữ cho các mối quan hệ yên bình nhất có thể.

Xem thêm: Honne và Tatemae: Ranh giới giữa lịch sự và giả tạo trong cách giao tiếp của người Nhật

Từ Hedatari đến Najimi

Tại Nhật Bản, khoảng cách của mỗi người với các mối quan hệ xã hội có thể được mô tả thông qua hai khái niệm: Hedatari (隔たり) - khoảng cách tách biệt rõ ràng với người khác; và Najimi (馴染み) - mối quan hệ quen thuộc, gắn bó.

Một mối quan hệ ở Nhật khởi đầu với Hedatari - giữ khoảng cách đúng mực, chẳng hạn như cúi đầu chào hỏi thay vì bắt tay hay ôm, không hỏi chuyện riêng tư khi chưa đủ thân hay không tự ý bước vào không gian cá nhân của người khác.

văn-hóa-cúi-chào — Ảnh minh họa: Trip Savyy

Một mối quan hệ phát triển vượt qua mức Hedatari chỉ khi bạn được người Nhật mời đến nhà. Trong văn hóa Nhật, ngôi nhà thuộc về “uchi” - thế giới bên trong, nơi riêng tư. Còn xã hội là cái bên ngoài - “soto”. Khi ai đó mời bạn về nhà, điều đó đồng nghĩa với việc bạn đã được bước vào không gian cá nhân của họ.

Khi mối quan hệ bước sang giai đoạn Najimi, khoảng cách không còn tồn tại nữa. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với sự dính mắc hay phụ thuộc mà là “ở bên nhau” - trở nên gần gũi về mặt tâm hồn. Mọi người có thể ở cạnh nhau, mỗi người làm việc riêng mà không cần trò chuyện nhiều. Sự gần gũi đến từ cảm giác được ở bên nhau, chứ không phải từ việc liên tục bộc lộ cảm xúc cá nhân.

Kekkai - lập ranh giới cho không gian riêng của bạn

Trên các diễn đàn tâm lý học và triết học hiện sinh, khái niệm “ranh giới cá nhân” thường được nhắc đến như một cách để bảo vệ thời gian, năng lượng và cảm xúc của bản thân. Chúng ta được khuyên rằng mỗi người cần tự thiết lập ranh giới, bảo vệ ranh giới và tôn trọng ranh giới cá nhân của nhau. Trong văn hóa Nhật Bản, khái niệm “ranh giới cá nhân” này đã xuất hiện từ xa xưa, được gói gọn trong hai chữ Kekkai (結界).

personal-space — Ảnh minh họa: Scientific American

Kekkai nghĩa đen là “kết giới”, mang ý nghĩa là ranh giới ngăn cách giữa không gian trần tục bên ngoài và chốn linh thiêng của thần linh, chư Phật. Được ghép từ hai chữ Kanji: ketsu (結) - kết lại, ràng buộc; và kai (界) - ranh giới, cõi giới, từ Kekkai ngày nay còn dùng để chỉ một không gian hữu hình hoặc không gian tinh thần riêng tư của mỗi người, tách biệt khỏi những năng lượng hỗn độn của đời sống thường nhật.

Đó có thể là một không gian yên tĩnh, thanh tịnh, hay một khoảnh khắc khi tâm trí được lặng yên, hoặc khi tự ta đặt ra một giới hạn để bảo vệ năng lượng, cảm xúc hoặc những giá trị quan trọng nhất của bản thân.

không-gian-cá-nhân — Ngày càng nhiều người chú trọng thiết lập ranh giới và bảo vệ không gian riêng cá nhân của mình, đặc biệt là người trẻ. Ảnh: Source of Insight

Ngày nay, mọi người cũng đang ngày càng chú trọng hơn vào việc bảo vệ không gian riêng tư của bản thân, đặc biệt là người trẻ. Họ chủ động cân bằng giữa công việc và cuộc sống (work - life balance), tắt thông báo điện thoại để giữ trọn sự tập trung, học cách nói lời từ chối với những điều không phù hợp với bản thân hay luyện tập thiền định để kết nối vững vàng với nội tâm.

Ngay cả trong các mối quan hệ tình cảm hay hôn nhân, ranh giới cá nhân cũng cần được tôn trọng. Nhiều cặp đôi tại Nhật bắt đầu chọn cách sống song song, mỗi người có một thế giới riêng, tôn trọng đời sống và không gian riêng của nhau. “Tôi tôn trọng không gian của anh ấy, và anh ấy cũng vậy” - điều này được xem là cách một mối quan hệ có thể trưởng thành và lâu bền.

Lời kết

Trong một thế giới nơi các ranh giới cá nhân đang ngày càng mờ nhạt: công việc và đời sống riêng tư, giữa người khác và bản thân, giữa những ồn ào thường ngày và sự tĩnh tại nội tâm, việc “giữ khoảng cách” với người khác và lập ra một “kết giới” cho chính mình là cần thiết để bảo vệ sự bình yên cho tâm hồn. Không chỉ vậy, việc luôn chú ý chừng mực với người khác cũng giúp con người có thể cùng chung sống bên nhau mà không chèn ép, không xâm phạm và không làm tổn thương bất cứ mối quan hệ nào.

kilala.vn