Dòng chảy của tâm linh: Nước trong văn hóa tôn giáo Nhật Bản
Không chỉ là nguồn tài nguyên vô giá nuôi dưỡng vạn vật, nước trong văn hóa Nhật Bản còn mang hình thái của một “dòng chảy tâm linh”. Thông qua các nghi thức tẩy uế, cầu phước thiêng liêng, cùng những lễ hội cầu mưa, cầu nắng có lịch sử trải dài nhiều thế kỷ, có thể thấy nước giữ một vị trí đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng và tinh thần của người Nhật.
Nước đóng vai trò thanh tẩy
Trong Shinto (神道 - THẦN ĐẠO) - tôn giáo bản địa của Nhật Bản, Misogi (禊 - HỄ) là nghi lễ thanh tẩy mọi ô uế bằng cách ngâm mình trong dòng nước lạnh. Nguồn gốc của nghi thức này gắn liền với thần thoại về hai vị thần sáng thế Izanagi và Izanami.
Sau khi Izanami qua đời, Izanagi đã tìm xuống cõi âm (cõi Yomi) với mong muốn đưa vợ trở về để tiếp tục công cuộc khai sông mở đất. Izanami chấp thuận, nhưng dặn ông tuyệt đối không được nhìn bà khi bà vào trong thưa chuyện cùng các vị thần cõi âm.
Khi phải chờ đợi quá lâu mà không thấy vợ trở ra, Izanagi dần mất kiên nhẫn. Ông bẻ một chiếc răng lược rồi đốt lên để làm nguồn sáng, tiến sâu vào trong điện thờ. Tại đây, Izanagi bàng hoàng khi nhìn thấy thi thể của Izanami đang phân hủy, với dòi bọ lúc nhúc bao quanh. Quá hoảng sợ trước cảnh tượng kinh hãi, ông lập tức tháo chạy dưới sự truy đuổi quyết liệt của Izanami và các oán thần cõi Yomi.
Khi thoát về trần thế, cảm thấy bản thân đã bị vấy bẩn bởi xác thịt thối rữa và tà khí từ cõi âm, ông tìm đến dòng sông Tachibana (nay được cho là hồ Misogi, tỉnh Miyazaki) để tắm rửa. Khi ông rửa mắt trái, nữ thần mặt trời Amaterasu ra đời; khi rửa mắt phải, thần mặt trăng Tsukuyomi xuất hiện; còn thần bão tố Susanoo thì được sinh ra từ mũi của Izanagi.
Hành động tắm rửa để loại bỏ ô uế bên dòng sông của Izanagi được cho là điển tích khởi sinh nên nghi thức Misogi trong Thần đạo.
Theo triết lý Shinto, nhịp sống thường nhật dễ khiến con người tích tụ hai yếu tố: Kegare (気枯れ - KHÍ KHÔ) và Tsumi (罪 - TỘI). Trong đó, Kegare biểu thị cho sự suy giảm sinh khí, tinh thần bất ổn, còn Tsumi là những hành vi sai lệch chuẩn mực, không phải phép. Để giải phóng bản thân khỏi những năng lượng tiêu cực, người ta sẽ thực hiện nghi lễ Misogi - mượn sức mạnh của dòng nước tinh khiết để cuốn trôi tạp uế.
Khi tham gia nghi lễ, nam giới sẽ mặc khố trắng Fundoshi (褌 - CÔN), nữ giới thì khoác áo choàng trắng Mizugoromo (水衣 - THỦY Y). Trên đầu cả hai quấn thêm khăn trùm Hachimaki (鉢巻 - BÁT QUYỂN). Sau khi thực hiện Furitama (振魂 - CHẨN HỒN) - những động tác lắc mạnh tay trước bụng để đánh thức tâm hồn, người tham gia sẽ đọc các lời xướng rồi ngâm mình trong nước lạnh để hoàn tất quá trình thanh tẩy.
Hiện nay, khi ghé thăm các đền thờ Thần đạo cũng như một số chùa Phật giáo, du khách thường thực hiện nghi thức thanh tẩy được đơn giản hóa của Misogi là Temizuya (手水舎 - THỦ THỦY XÁ) - rửa hai tay trước khi diện kiến thần linh.
Nghi thức thanh tẩy bằng nước cũng xuất hiện trong Shugendo (修験道- TU NGHIỆM ĐẠO) - một trường phái tu hành khổ hạnh của Nhật Bản. Trong đó, nghi thức đứng dưới một thác nước chảy xiết để tẩy uế tâm hồn và cầu nguyện phúc lành được gọi là Takigyo (滝行 - LANG HÀNH). Những người thực hành Takigyo qua nhiều năm được cho là có thể khai mở các năng lực đặc biệt, như khả năng giao tiếp với thế giới tâm linh, chữa bệnh và trừ tà.
Nước trong nghi lễ cầu phúc
Khác với hầu hết các nghi thức tôn giáo thường sử dụng nước lạnh, Yudate (湯立 - THANG LẬP) lại đặc biệt dùng nước nóng để thanh tẩy và cầu phúc. Nghi thức truyền thống này được thực hiện bởi các tu sĩ khổ hạnh Yamabushi thuộc phái Shugendo, các vu nữ Miko tại đền thờ Thần đạo, cho đến các tăng sĩ Phật giáo…
Về nguồn gốc, Yudate gắn liền với tín ngưỡng vùng Kumano và các nguồn suối nước nóng (onsen) địa phương, xuất phát từ niềm tin cho rằng dòng nước nóng mang sức mạnh diệu kỳ giúp gột rửa tà khí và chữa lành bách bệnh.
Sự kiện tiêu biểu nhất cho thực hành này là nghi lễ Yudate Kagura, được tổ chức định kỳ vào ngày 20/01 hàng năm tại đền Jonan-gu, Kyoto. Nghi lễ diễn ra xung quanh một chiếc vạc lớn gọi là kama (釜 - PHỦ), chứa nước đun sôi, được đặt tại khu vực hành lễ trước chính điện. Buổi lễ bắt đầu khi thầy tế, dàn nhạc công cùng năm vu nữ Miko bước vào vị trí hành lễ trong tiếng xướng lời khấn cầu hướng đến thần linh.
Trọng tâm của nghi lễ được tiến hành khi một Miko tiến về vạc nước đang sôi, lần lượt thả muối, gạo và sake (rượu Nhật) vào rồi dùng một gậy gỗ khuấy đều. Tiếp theo đó, cô nhúng hai bó lá tre vào vạc rồi vẩy mạnh tay, hắt những tia nước nóng ra xung quanh từ ba đến bốn lần. Khi Miko thực hiện động tác vẩy nước thiêng về phía đám đông, người tham dự sẽ thành kính cúi đầu với niềm tin dòng nước sẽ giúp họ xua tan tà khí và vận xui.
Nước trong nghi lễ cầu mưa, cầu nắng
Niềm tin vào sự linh thiêng của nước hình thành từ sự phụ thuộc của con người vào nguồn tài nguyên thiên nhiên này để sinh tồn. Mặt khác, những người nông dân sinh sống và canh tác ở các vùng đất thấp cũng phải đối mặt với lũ lụt và thiên tai, có thể gây thiệt hại đến tính mạng và mùa màng. Chính những trải nghiệm đó đã góp phần hình thành thái độ vừa tôn kính vừa e sợ đối với nước.
Theo ông Akihiro Hatanaka - tác giả kiêm biên tập viên chuyên nghiên cứu về văn hóa dân gian Nhật Bản, lượng mưa ảnh hưởng đến năng suất của cây trồng từng là mối bận tâm hàng đầu trong xã hội nông nghiệp thời xưa.
“Hạn hán khiến mùa màng thất thu, trong khi mưa lớn hoặc mưa kéo dài lại gây lũ lụt, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của người nông dân. Để ứng phó, triều đình và Mạc phủ thường dâng các tế phẩm linh thiêng cho đền thờ, đồng thời nhờ các nhà sư Phật giáo cử hành lễ Amagoi (雨乞い - VŨ KHẤT) để cầu mưa hoặc Higoi (日乞い - NHẬT KHẤT) để cầu nắng,” ông chia sẻ.
Bên cạnh các nghi lễ tế bái thành kính, đôi khi những phương pháp mang tính cưỡng bách để gọi mưa cũng được áp dụng.
Một trong những ngôi đền nổi tiếng linh nghiệm về cầu mưa là đền Niukawakami ở tỉnh Nara. Đây được coi là địa điểm khởi nguồn của tục nuôi ngựa để cúng tế, trong đó ngựa đen được dùng cho lễ cầu mưa, còn ngựa trắng dành riêng cho các dịp cầu cho thời tiết thuận hòa, nắng đẹp.
Một trong những lễ hội cầu mưa quy mô lớn nhất Nhật Bản diễn ra tại thành phố Tsurugashima, tỉnh Saitama, với tên gọi Suneori Amagoi. Điểm đặc biệt của lễ hội nằm ở hoạt động khiêng mô hình Thần Rồng Ryuda (龍蛇 - LONG XÀ) làm từ tre, rơm và dây thừng, dài 36m và nặng 3 tấn.
Trước khi hoạt động khiêng mô hình bắt đầu, nước mang từ đền Raiden ở tỉnh Gunma sẽ được đổ vào phần miệng há rộng của Ryuda để “phong thần”. Sau đó, khoảng 300 người đàn ông sẽ khiêng mô hình đi quãng đường dài 2km, từ đền Shirahige đến hồ Kandachigaike trong bầu không khí náo nhiệt, với tiếng trống và tiếng thổi tù và tượng trưng cho sấm sét vang lên khắp nơi.
Nước từ đền Raiden cũng được đổ xuống hồ Kandachigaike - nơi sau đó diễn ra hoạt động cầu mưa. Mô hình rồng được mang xuống hồ trong khi một số người dân dùng kiếm giả để đập vào mặt nước. Người ta tin rằng hành động làm khuấy động nước hồ sẽ kích động sự giận dữ của thần linh để ngài đưa mưa rào đến. Cùng lúc đó, những người tham gia sẽ hô vang lời cầu mưa: “Taishakuten, hãy cho mưa xuống. Hãy mang mây đen đến đây!”
Lễ hội đạt đến cao trào với hoạt động phá hủy mô hình, tượng trưng cho sự “quay về trời” của Thần Rồng. Người dân có thể mang những món trang trí gắn trên đầu, mắt, tai và các bộ phận khác của mô hình để mang về nhà trưng bày, cầu may mắn.
Theo ông Anju Munakata, một quan chức thành phố, nghi lễ này có từ thời Edo (1603-1868), trong giai đoạn một đợt hạn hán đã tàn phá nặng nề mùa màng. Hiện tại, lễ hội được tổ chức 4 năm một lần với các nghi lễ cơ bản vẫn được giữ nguyên như thời xưa.
Ngược lại, ở những khu vực gặp phải lũ lụt sau khi mưa kéo dài nhiều ngày không dứt lại sinh ra những nghi lễ cầu cho trời quang mây tạnh. Điển hình như tại chùa Gonshoji, Tokyo hàng năm sẽ tổ chức một điệu nhảy cầu ngừng mưa mang tên Mizudome no Mai (水止めの舞 - THỦY CHỈ VŨ).
Phó trụ trì chùa Gonshoji, ông Yuya Hojo thuật lại nguồn gốc của nghi lễ như sau: “Trong trận đại hạn hán năm 1321, dân làng khốn khổ đã cầu xin sư trụ trì đời thứ hai của chùa cầu mưa. Nghi lễ đã thành công, nhưng hai năm sau đó, mưa cứ kéo dài hàng tuần liền và người dân lại nhờ ông ấy làm cho mưa tạnh. Đó là nguồn gốc của Mizudome no Mai.”
Nghi thức bắt đầu với hình ảnh những người đàn ông nằm cuộn mình trên đường nhựa, cơ thể bọc trong rơm. Trong khi họ liên tục thổi tù và, người dân địa phương xung quanh sẽ không ngừng dội nước và kéo họ lê từng đoạn ngắn về phía cổng chùa Gonshoji.
Những người đàn ông này đại diện cho những chú rồng, vốn được xem như các vị thần nước. Nước dội lên người họ tượng trưng cho mưa, còn tiếng tù và vang lên đại diện cho tiếng gầm hân hoan của rồng.
Khi đến sân khấu dựng trong khuôn viên chùa, những “chú rồng” sẽ chống cự việc bị kéo lên đó để cởi bỏ cuộn rơm - điều đồng nghĩa với việc tước bỏ sức mạnh của chúng. Tuy nhiên, đến cuối cùng, chúng vẫn phải chịu khuất phục và điệu nhảy Mizudome no Mai sẽ bắt đầu.
Cùng với sự đồng hành của hai người đội nón hoa, một vũ công vào vai sư tử cái (đội nón màu đỏ) và hai người vào vai sư tử đực (đội nón màu xanh đen) sẽ tiến ra để biểu diễn điệu nhảy trên sân khấu. Họ cùng nhảy múa trong tiếng trống và tiếng hát, gửi gắm lời nguyện cầu cho mưa ngừng rơi.
Ông Hiroshi Narushima, một thành viên của hiệp hội bảo tồn Mizudome no Mai, chia sẻ: “Các nghi thức cầu mưa thì khá phổ biến, nhưng tôi nghe nói những nghi thức cầu ngừng mưa lại vô cùng hiếm gặp.”
Kết
Nước không chỉ nuôi dưỡng mùa màng mà còn là sợi dây gắn kết con người với thế giới tâm linh. Dù thời đại thay đổi, những nghi lễ truyền thống sử dụng nước như một phần thiết yếu vẫn được gìn giữ. Điều này đóng vai trò như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng về lòng biết ơn đối với nguồn tài nguyên quý báu đã gắn liền với đời sống của người dân Nhật Bản suốt bao đời nay.
Trong Chuyên đề tháng 10, Kilala sẽ còn bật mí thêm nhiều câu chuyện thú vị về “nền văn hóa nước” của Nhật Bản. Bạn hãy đón đọc các bài viết tiếp theo tại đây nhé!
kilala.vn
Nguồn: Tổng hợp
Đăng nhập tài khoản để bình luận