Cây chổi quét nhà của người Nhật

Năm hết Tết đến, chổi chính là một vật dụng giúp dọn dẹp những bụi bặm của năm cũ để đón nhận những niềm vui mới. Ở Nhật, chổi cũng là một vật dụng “thanh tẩy” ẩn chứa nét văn hóa truyền thống trong đời sống thường nhật. 

Lịch sử của chiếc chổi tại Nhật Bản

Trong tiếng Nhật, “Houki” (箒) có nghĩa là chổi. Chổi truyền thống của Nhật Bản thường được làm từ vật liệu tự nhiên như cây kochia, cọ, tre hoặc một loại cây thuộc họ Hòa thảo, giống với cao lương gọi là houki morokoshi. 

Từ xa xưa, chiếc chổi đã được xem là một công cụ thiêng liêng được sử dụng trong các nghi lễ của người Nhật. Vào thời cổ đại, chúng được gọi là "Hahaki”, từ này xuất phát từ niềm tin dân gian rằng vị thần sinh nở Hahakigami (箒神) trú ngụ trong những chiếc chổi. 

Trong Kojiki (Cổ Sự Ký), chổi được gọi là “Tamahouki” (玉箒) hay “Hahakimochi” (箒持), với "tama" đề cập đến linh hồn con người, còn "hahakimochi" là người mang chổi trong đám tang xưa.

Đến thời Heian (794-1185), chổi mới được xem như một công cụ trong đời sống, được dùng để quét bồ hóng trong sự kiện quét dọn cuối năm của Cung điện Hoàng gia. Vào thời Muromachi (1336-1573), chổi bắt đầu phổ biến và sinh ra “nghề bán chổi”, nhưng lúc này người ta vẫn chỉ dùng chổi tre để quét trong vườn.

Phải đến thời Edo (1603-1868), chổi quét nhà mới xuất hiện và được gọi là “Zashiki-houki” (座敷箒). Người thời đó chuộng loại chổi có đầu chổi mềm dẻo, do đó chổi làm từ vỏ cây cọ khá phổ biến. 

Ngoài ra còn có chổi làm từ cây houki morokoshi, giúp chiếu tatami bóng đẹp sau khi quét nhờ tinh dầu có trong cỏ. Loại cây này có biệt danh là “cỏ chổi” – “houki-gusa” (箒草) và ngày nay vẫn là vật liệu để làm chổi Edo và nhiều loại chổi khác.

Vẫn còn một loại cỏ khác cũng được gọi là “cỏ chổi”, đó là cây kochia. Chúng được thu hoạch vào khoảng tháng 8 rồi đem phơi khô, bó lại để làm chổi.

Ngày nay, máy hút bụi và phòng trải thảm ngày càng phổ biến nên chổi quét nhà cũng ít được sử dụng hơn ở Nhật Bản. Hơn nữa, do liên quan đến vấn đề dị ứng nên các phương pháp làm sạch tạo ra bụi không còn được khuyến khích.

Ý nghĩa trong văn hóa, đời sống

Liên quan đến cây chổi, vào thời xưa, người Nhật thường thực hiện các tập tục như: đặt chổi ở đầu giường hay dùng chổi quét bụng của phụ nữ mang thai để cầu nguyện cho việc sinh nở dễ dàng; đặt chổi bên cạnh người đã khuất hoặc cầm chổi ở đầu đám rước tang lễ để xua đuổi tà ma; đặt chổi ở lối vào nhà để thu hút điều lành; hay dựng ngược cây chổi trong cửa tiệm để “đuổi khéo” khách hàng nán lại quá lâu.

Ngoài ra người dân còn làm chổi từ loại cây bụi nhỏ gọi là koyabouki. Loại chổi này gọi là Tamabouki (chổi hình cầu) và được trang trí bằng “ngọc” (tama) rồi trưng bày vào ngày Tý đầu năm, với mục đích cầu mong sự trường thọ.

Những loại chổi truyền thống

Xét theo công dụng

Chổi Zashiki

Là loại chổi làm từ cỏ chổi houki morokoshi, cỏ kochia, dùng để quét sàn gỗ và chiếu tatami. 

Chổi Doma

Thuật ngữ này đôi khi được dùng để chỉ những chiếc chổi ngoài trời (mannenboki) làm từ vỏ cây cọ. Đây là loại chổi dùng để quét sân vườn hay lối vào ở cổng.