Muenshakai: Một xã hội thiếu vắng sự kết nối giữa nhịp sống hiện đại
Tại các thành phố lớn phồn vinh và rực rỡ, những công nghệ hiện đại, những tiện nghi vật chất dường như có thể thỏa mãn bất kỳ nhu cầu thiết yếu nào của một con người. Nhưng song song đó, cái giá phải trả cho chính sự tiện lợi đó là một xã hội đang dần bị chia cắt bởi thiếu đi sự kết nối giữa người với người.
Muenshakai - một xã hội mất kết nối
Tại Nhật Bản, có một thuật ngữ được dùng để gọi tình trạng thiếu kết nối xã hội này, đó là Muenshakai (無縁社会). Hiện tượng này đang là một trong những vấn đề xã hội nghiêm trọng nhất tại Nhật Bản trong nhiều thập kỷ qua và đang ngày càng trẻ hóa.
Thuật ngữ này trở nên phổ biến sau khi được đề cập trong một bộ phim tài liệu do Đài truyền hình NHK phát sóng năm 2010. Bộ phim này ghi lại câu chuyện về những con người vì nhiều lý do khác nhau mà dần tách rời chính mình khỏi các mối quan hệ quan trọng trong cuộc sống, từ đó dẫn đến trạng thái tự cô lập bản thân trong thời gian dài.
Trong tiếng Nhật, "Mu-en - 無縁 (VÔ DUYÊN)" có nghĩa là "không còn mối liên hệ". Và Muenshakai đề cập đến việc một cá nhân thiếu vắng 3 dạng kết nối nền tảng trong một xã hội:
- Sha-en (社縁): mối liên kết với xã hội, đặc biệt là nơi làm việc.
- Chi-en (地縁): sự gắn bó với quê hương và cộng đồng địa phương.
- Ketsu-en (血縁): quan hệ huyết thống và gia đình.
Sha-en: Thiếu kết nối xã hội từ công việc
Có thể nói, hầu như 1/3 thời gian trong cuộc đời của người trưởng thành đều dành cho việc kết nối với xã hội thông qua công việc. Đặc biệt là ở Nhật Bản và nhiều quốc gia châu Á, công việc không chỉ để kiếm sống mà còn được xem là nền tảng định hình vị trí trong xã hội.
Trước đây, thị trường việc làm Nhật Bản thường dựa trên hệ thống việc làm trọn đời và hưởng lương theo thâm niên. Nhưng khi nền kinh tế chịu nhiều biến động từ sau những năm 1990, thị trường việc làm cũng không còn ổn định được như trước, các doanh nghiệp tại Nhật dần chuyển sang tuyển dụng hợp đồng ngắn hạn, lao động thời vụ và trả lương theo năng lực. Người trẻ khó tìm được việc làm ổn định, trong khi những lao động trung niên mất việc cũng rất khó quay trở lại thị trường lao động.
Bên cạnh việc mất đi thu nhập, điều quan trọng hơn hết là nếu thất nghiệp quá lâu, nhiều người bắt đầu đánh mất luôn cảm giác được thuộc về xã hội, nhất là người lao động ở tuổi trung niên. Vì nơi làm việc vốn là một trong những môi trường giao tiếp xã hội nhiều nhất, nên khi không còn gắn bó với công việc nữa, sợi dây liên kết Sha-en cũng dần đứt gãy.
Chi-en: Rời quê lên thành phố nhưng đánh mất cảm giác thuộc về
Để tìm kiếm cơ hội, nhiều người trẻ Nhật Bản lựa chọn rời bỏ quê hương và lên học tập, làm việc ở các thành phố lớn như Tokyo. Hiện tượng này được gọi là Jokyo (上京) - rời quê lên thành phố, đã diễn ra suốt nhiều thập kỷ qua.
Dù cơ hội nghề nghiệp rộng mở hơn, nhiều người trẻ lại phải đối mặt với cuộc sống đô thị đắt đỏ, áp lực và cô đơn. Những mối quan hệ từng gắn bó ở quê nhà dần phai nhạt, trong khi việc xây dựng những mối quan hệ mới giữa thành phố đông đúc không hề dễ dàng. Khi sợi dây liên kết với địa phương, với cộng đồng làng xóm và những gì đã từng gắn bó quen thuộc dần mất đi, nhiều người cảm thấy không còn nơi để thuộc về và trở nên lạc lõng dù đang sống ở giữa nơi thành phố đông đúc.
Ketsu-en: Sự rạn nứt của tình cảm gia đình
Trong văn hóa Nhật Bản, gia đình từ lâu đã được xem là mối liên kết thiêng liêng và là nền tảng quan trọng trong cuộc sống. Tuy nhiên, những thay đổi trong cấu trúc xã hội khiến mối liên kết Ketsu-en cũng ngày càng mong manh.
Trước đây, hình thái gia đình đa thế hệ với ông bà, cha mẹ, con cái ở cùng một nhà rất phổ biến tại Nhật. Nhưng sau này, gia đình hạt nhân chỉ gồm cha mẹ và con cái chưa trưởng thành lại trở nên phổ biến hơn, đặc biệt là ở các đô thị lớn.
Dù được đánh giá là có nhiều mặt tích cực, nhưng thực trạng “người già cô đơn” từ đó cũng ngày càng gia tăng. Cùng với đó, gia đình hạt nhân cũng sẽ rơi vào tình trạng thiếu đi sự hỗ trợ trực tiếp từ ông bà, người thân và ít có thể gặp gỡ, giao tiếp với các thế hệ khác trong gia đình.
Cùng với đó, tỷ lệ kết hôn giảm, ly hôn gia tăng và số hộ gia đình độc thân chỉ có một người tại Nhật Bản ngày càng nhiều. Sau ly hôn, không ít người gần như mất liên lạc với con cái hoặc người thân. Khi mối liên kết với gia đình cũng không còn, cảm giác cô đơn và cô lập vì không còn nơi để dựa vào lại càng trở nên sâu sắc hơn.
Những hệ lụy của một xã hội mất kết nối
Khi cả ba sợi dây này cùng suy yếu hoặc biến mất, nhiều người rơi vào trạng thái cô đơn và cô lập kéo dài, như hiện tượng Hikikomori, những người gần như rút lui hoàn toàn khỏi xã hội, không đi học, không đi làm và hầu như không rời khỏi nhà trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Song song đó là hiện tượng Muenshi (無縁死) hay Kodokushi (孤独死) - những người qua đời trong cô độc mà không có bất kỳ người thân nào ở cạnh hay lo hậu sự. Mỗi năm tại Nhật Bản ghi nhận hàng chục nghìn trường hợp như vậy. Thậm chí đã xuất hiện những ngành nghề chuyên dọn dẹp và xử lý căn hộ của người qua đời trong cô độc.
“Không ai có thể sống mà không dựa vào người khác”
Trong nhịp sống hiện đại, nhiều vấn đề vốn được giải quyết thông qua việc giao tiếp giữa người với người nay đã được chuyển giao cho công nghệ, hệ thống trực tuyến hay các sản phẩm dịch vụ của thị trường. Từ việc mua sắm, ăn uống, sinh hoạt, đi làm cho đến việc giải trí tinh thần, tất cả đều có thể diễn ra trong ngôi nhà của mình mà chẳng cần phải đi đâu xa. Việc con người có thể sống một mình mà không cần phụ thuộc quá nhiều vào các mối quan hệ giao tiếp xã hội đã khiến những sợi dây gắn kết mang tính "gần như bắt buộc" như trước kia dần suy yếu.
Bên cạnh đó, người ta ngày càng chú trọng đến sự tự do cá nhân và sự độc lập đến mức việc nhờ cậy hay dựa vào người khác thường dễ bị gắn với những định kiến như "không tự lập" hay "làm phiền người khác". Nhất là ở Nhật Bản, nơi văn hóa “meiwaku” - ngại làm phiền đến người khác đã ăn sâu vào tính cách. Chính suy nghĩ này khiến nhiều người chủ động thu mình khỏi các mối quan hệ, không phải vì họ muốn vậy, mà vì sợ trở thành gánh nặng cho người khác. Vì vậy, không ít người cô đơn và cô lập bị xã hội bỏ quên chỉ vì họ cần giúp đỡ nhưng không lên tiếng yêu cầu sự giúp đỡ đó.
Trong một buổi trò chuyện tại TP.HCM hồi tháng 3/2026, GS. Ishida Mitsunori từ Đại học Waseda cho rằng hiện tượng thiếu kết nối xã hội không còn là vấn đề riêng của Nhật Bản mà đang dần xuất hiện tại nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam, đặc biệt là ở nhóm đối tượng người trẻ.
Theo Giáo sư chia sẻ, để những người đang trong tình trạng cô đơn và cô lập không bị xã hội bỏ quên, điều chúng ta cần hướng tới là xây dựng một xã hội biết chấp nhận rằng con người đôi khi sẽ cần dựa vào và “làm phiền” nhau, thay vì chỉ chăm chăm quy trách nhiệm "gây phiền” cho những người đang cần sự giúp đỡ là họ. Bởi xét cho cùng, không ai có thể sống cả cuộc đời mà chưa từng cần đến sự giúp đỡ của người khác.
kilala.vn
Đăng nhập tài khoản để bình luận