Edo wazurai: Căn bệnh của giới nhà giàu thời Edo
Vào thời Edo (1603-1868), người dân truyền tai nhau về căn bệnh lạ của người giàu, một lời nguyền bệnh tật “ám” lên những ai sống trong nhung lụa. Căn bệnh này được gọi là “Edo wazurai” hay "bệnh Edo", nhưng nó thực chất là gì?
Edo wazurai là gì?
“Edo wazurai” (江戸わずらい) có nghĩa là “bệnh Edo”, đây là tên gọi dân gian của bệnh tê phù hay bệnh Beriberi vào thời Edo (1603-1868), sinh ra do cơ thể thiếu hụt vitamin B1 nghiêm trọng. Bệnh này bắt đầu phổ biến vào thời Edo và chủ yếu ảnh hưởng đến người giàu do thói quen ăn gạo trắng đã xay xát kỹ. Vì vậy mà Edo wazurai còn được gọi là căn bệnh của sự xa hoa.
Căn bệnh "chỉ có tại Edo"
Trong cuốn y thư Gyuzan Kattou (牛山活套) của danh y Katsuki Gyuzan có viết về một căn bệnh bí ẩn chỉ xuất hiện tại thành Edo - nơi đặt căn cứ của Mạc phủ Tokugawa, vào cuối thế kỷ 18.
Sách viết rằng: “Những viên quan lại và thương nhân giàu có đã mắc chứng bệnh lạ. Ban đầu khi mắc bệnh, họ thấy chân tay nặng nề, sưng phù, khó chịu và chán ăn, sau đó thì khó thở, tim yếu dần rồi suy kiệt mà ra đi. Người ta gọi bệnh này là Edo wazurai vì nó chỉ xuất hiện tại thành Edo. Nhưng có điều kỳ lạ là hễ ai đổ bệnh thì chỉ cần rời Edo, băng qua núi Hakone, bệnh tự nhiên lành lại.”
Đến những năm 1800, bệnh đã lan rộng khắp thành Edo. Trong cuốn sách Beriberi in Modern Japan: The Making of a National Disease (Bệnh tê phù ở Nhật Bản hiện đại: Sự hình thành một căn bệnh quốc gia), tác giả Alexander R. Bay đã mô tả nỗ lực của các thầy lang nhằm tìm ra nguyên nhân và cách chữa bệnh.
Thời đó, các thầy thuốc đã kê đơn thuốc thảo dược, đốt ngải cứu khô trên cơ thể bệnh nhân. Họ phỏng đoán nguyên nhân gây bệnh là do nước và đất của vùng Edo. Độ ẩm cao của vùng này khiến mầm bệnh phát triển còn nơi khác thì không, vì vậy bệnh nhân thường được chuyển về vùng quê để điều trị.
Tuy nhiên, điều kỳ lạ là ngay tại Edo, căn bệnh này cũng chỉ xuất hiện ở những người giàu có, khá giả còn người nghèo được loại trừ. Các thầy lang đau đầu tìm nguyên nhân, còn người dân thì đồn đoán rằng Edo wazurai chính là lời nguyền ám lên những kẻ giàu có.
Bùng phát thành dịch
Vào năm 1877, căn bệnh lạ Edo wazurai khiến Hoàng gia Nhật Bản lao đao. Chikako hay Công chúa Kazu đã qua đời ở tuổi 31 sau khi xuất hiện các triệu chứng của bệnh này. Trước đó chồng bà là Tokugawa Iemochi (1846-1866) - vị shogun thứ 14 của Mạc phủ Tokugawa cũng mất với nguyên nhân được cho là tương tự.
Lời nguyền Edo wazurai càng khiến dân chúng khiếp sợ hơn khi đến thời Minh Trị Duy tân, không chỉ giới thượng lưu, quý tộc và thương nhân khá giả, bệnh đã lan rộng trong quân đội. Vào năm 1883, 120 trong số 1.000 thủy thủ Nhật Bản mắc bệnh.
Đến năm 1904, trong Chiến tranh Nga-Nhật đã có 27.000 binh sĩ mất mạng vì bệnh. Đến lúc này nguyên nhân gây bệnh đã được phát hiện.
Gạo trắng - thứ xa xỉ phẩm gieo mầm bệnh
Từ xưa ở Nhật, gạo trắng là biểu tượng của địa vị xã hội, chỉ có những người giàu sang phú quý mới có thể sở hữu loại gạo trắng thơm ngon, còn người nghèo thì ăn gạo lứt hoặc các loại tinh bột khác như khoai lang và lúa mạch.
Gạo trắng thường được xay xát kỹ lưỡng, loại bỏ lớp cám bên ngoài và được vo kỹ, loại sạch bụi bẩn trước khi nấu. Thứ gạo trắng bóng, đẹp mắt mất nhiều công sức để tạo ra nên có giá thành rất đắt. Người Edo gọi cơm trắng mới nấu là “ginshari” – cơm bạc, coi đó là biểu tượng cho bữa ăn sang trọng.
Vào thời Minh Trị, loại gạo này được sử dụng trong quân ngũ để mang đến bữa ăn thịnh soạn cho binh lính. Với nhiều trai tráng nông thôn khi đó, sức hấp dẫn của việc nhập ngũ nằm ở chỗ họ được cấp khẩu phần 6 chén gạo trắng mỗi ngày, tương đương 15 chén cơm. Chế độ ăn của họ gồm nhiều cơm và rất ít món ăn kèm, như đa phần người Nhật khi đó.
Sự tăng trưởng kinh tế thời Minh Trị cũng khiến gạo trắng tinh chế trở nên dễ tiếp cận hơn đối với mọi tầng lớp xã hội, làm lan rộng căn bệnh Edo wazurai trên toàn quốc, khiến nó được coi là một căn bệnh đặc hữu của Nhật Bản.
Vào năm 1884, bác sĩ hải quân Takaki Kanehiro đã phát hiện ra rằng các sĩ quan cấp cao, những người ăn chế độ ăn đa dạng hơn bao gồm thịt và rau, hoặc những binh lính ăn theo chế độ gồm các sản phẩm từ sữa, thịt và bánh mì cũng không mắc bệnh. Ông nhận thấy khi chuyển chế độ chủ yếu ăn gạo trắng sang chế độ ăn đầy đủ hơn thì tình hình sức khỏe của những người mắc bệnh được cải thiện.
Sau này đến năm 1897, Christiaan Eijkman, một bác sĩ người Hà Lan làm việc tại Java, đã phát hiện ra rằng bệnh tê phù ở gà (có triệu chứng giống người) là do ăn gạo trắng và bệnh được chữa khỏi khi ăn gạo lứt cùng các thực phẩm giàu chất xơ.
Cuối cùng, căn bệnh lạ Edo wazurai lại có nguyên nhân từ chính cơm trắng. Người giàu chỉ ăn cơm trắng mà thiếu rau, thịt cùng các loại ngũ cốc khác khiến cơ thể thiếu vitamin B1 và dần suy kiệt. Còn người nghèo thường ăn gạo lứt trộn cùng với lúa mạch và các loại hạt khác nên ít khi nhiễm bệnh. Vậy là cơm trắng - biểu tượng của sự xa hoa lại chính là thứ hủy diệt sinh mạng của biết bao người.
Đóng góp vào khoa học dinh dưỡng
Vào năm 1910, Suzuki Umetaro đã chiết xuất Oryzanin từ cám gạo, chính là vitamin B1 ngày nay, để làm thuốc chữa bệnh tê phù. Đây là loại vitamin đầu tiên trên thế giới được phát hiện, đặt nền móng cho sự phát triển của khoa học dinh dưỡng tại Nhật.
Đến năm 1914, Tiến sĩ Saiki Tadasu - học trò của bác sĩ, nhà vi khuẩn học Kitasato Shibasaburo, đã thành lập Viện nghiên cứu dinh dưỡng. Ông hướng đến việc nâng giá trị dinh dưỡng trong từng bữa ăn và đưa ra cuộc thảo luận về ưu nhược điểm của gạo lứt và gạo trắng. Gạo lứt giàu dinh dưỡng nhưng tiêu hóa kém, còn gạo trắng ít dinh dưỡng nhưng tốt cho tiêu hóa. Tadasu ủng hộ gạo xay xát 70%, vẫn giữ lại 30% cám gạo (shichibu zukimai).
Vào thập niên 30, các bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng đã tranh luận về việc chuẩn hóa loại gạo tiêu thụ - shichibu zukimai hay haigamai (gạo loại bỏ cám nhưng không loại bỏ mầm). Cuộc tranh luận này được gọi là "haigamai ronso", và cuối cùng luật điều chỉnh xay xát năm 1939 đã chọn shichibu zukimai. Saiki Tadasu sau này được biết đến với biệt danh "cha đẻ của ngành dinh dưỡng" tại Nhật.
kilala.vn
Đăng nhập tài khoản để bình luận