Hương Awaji: Từ câu chuyện nghìn năm đến nghề thủ công giữa đời sống hiện đại

Sự chuyển mình của nghề làm hương đảo Awaji

Vai trò của hương trong xã hội Nhật Bản đã thay đổi

Sau khi Phật giáo du nhập vào Nhật Bản từ thế kỷ VI, hương thường được sử dụng trong các nghi lễ tôn giáo để tẩy uế bàn thờ và xua đuổi tà ma. Cho tới thời Heian (794-1185), giới quý tộc đã tự pha chế hỗn hợp hương liệu riêng, gọi là takimono (薫物). Khi đó, việc xông takimono trên than, để mùi thơm lan tỏa, bám vào quần áo và tóc được gọi là kobai (香焙). Nhờ đó, giới quý tộc thường mang trên mình một mùi hương đặc biệt và họ xem đó là biểu tượng của sự thanh lịch.

Đến thời Muromachi (1336-1573), hương gắn liền với Thiền tông và trở thành một trong ba loại nghệ thuật truyền thống lớn của Nhật Bản là Kodo (香道 - hương đạo), song song với Chado (茶道 - trà đạo) và Kado (華道 - hoa đạo).

Cho đến nay, tuy việc đốt hương vẫn tiếp tục diễn ra trong các nghi lễ Phật giáo nhưng đó không còn là công dụng chính yếu của nó trong xã hội Nhật Bản. Đồng thời, thưởng hương cũng không còn dành riêng cho giới quý tộc.

Thay vào đó, nhiều người đốt hương như một hình thức tiếp khách tại các ryokan (nhà trọ truyền thống) hoặc dùng chúng để thư giãn đầu óc và làm thơm nhà cửa. Nói cách khác, mục đích và cách thức sử dụng hương, cùng với đó là nhu cầu của người tiêu dùng đều đã thay đổi. Điều đó khiến các nghệ nhân koshi tại đảo Awaji buộc phải chuyển mình, thay đổi và mở rộng sản xuất hương với nhiều công dụng hơn.

Sự kết hợp của hai nghề truyền thống tỉnh Hyogo

Năm 2011, hai ngành công nghiệp lâu đời của tỉnh Hyogo lần đầu tiên giao thoa với nhau dưới sự hợp tác của Daihatsu - công ty chuyên sản xuất hương và Kobe Match Corporation – nhà sản xuất diêm quẹt.

Lúc bấy giờ, cả hai ngành đều đang lặng lẽ suy thoái. Que diêm từng là một phần không thể thiếu trong đời sống thường nhật, nay dần mất đi vai trò của nó trước sự lên ngôi của bật lửa. Trong khi đó, thị trường tiêu thụ hương cũng bị thu hẹp khi xã hội dần trở nên hiện đại hơn, khiến các nghi lễ Phật giáo bị giảm bớt và vai trò của hương cũng phai nhạt dần.

Với mong muốn duy trì truyền thống, cả hai đã hợp tác và ấp ủ dự án tạo ra một que hương nhỏ gọn như diêm quẹt để dễ dàng sử dụng trong đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, đây là một thử thách không hề dễ dàng, đặc biệt là khi tính chất của hương truyền thống vốn rất mỏng manh và khó có thể chịu được lực mạnh khi quẹt diêm.

Đội ngũ phát triển đã dành ba năm rưỡi thử nghiệm để tìm ra sự cân bằng hoàn hảo, sao cho diêm bền, khó gãy khi quẹt mạnh, dễ bắt lửa nhưng phải đảm bảo cháy đều, tỏa hương tốt. Giải pháp được đưa ra là trộn nguyên liệu, bột với washi (giấy Nhật) để giúp hỗn hợp bền và cháy tốt hơn. Kết quả cuối cùng là một hộp diêm nhỏ tên hibi (日々), với mỗi que diêm bên trong là một que hương.

Chỉ cần quẹt diêm vào cạnh hộp, để lửa bắt rồi đợi tắt, sau đó đặt diêm lên tấm đệm đi kèm, hương thơm sẽ lan tỏa trong không gian khoảng 10 phút.

Sự kết hợp giữa Daihatsu và Kobe Match Corporation là minh chứng cho sự chuyển mình táo bạo: đưa hoạt động thưởng hương ra khỏi không gian đền chùa, bỏ đi những nghi lễ phức tạp và đặt nó vào đời sống thường nhật của người tiêu dùng. Đồng thời, hibi cũng thể hiện cách những người nghệ nhân Nhật Bản bảo tồn truyền thống. Thay vì giữ nguyên di sản theo lối mòn vốn có, họ thổi vào chúng thêm sức sống bằng cách giữ nguyên giá trị cốt lõi nhưng đổi mới hình thức, sao cho chúng có thể len lỏi vào đời sống hiện đại một cách dễ dàng và tự nhiên hơn.

Các nỗ lực thay đổi khác

Diêm hibi chỉ là một trong những ví dụ điển hình cho thấy sự thay đổi trong nghề làm hương tại đảo Awaji. Trên thực tế, ngoài việc duy trì cách làm truyền thống, nhiều thương hiệu đã tự nghiên cứu và phát triển thêm những loại hương mới. Điển hình như dòng hương Takara (宝) của Kunjudo có đặc điểm ít khói, kèm theo tác dụng khử mùi, phù hợp dùng trong nhà. Trong đó, Eco Takara mùi oải hương là loại đầu tiên trong ngành đạt chứng nhận Eco Mark (sản phẩm thân thiện với môi trường) vì tận dụng các loại gỗ thừa không còn giá trị sử dụng.

Để thúc đẩy du lịch cho vùng và lan tỏa truyền thống làm hương đến với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, nhiều koshi đã mở rộng hoạt động của công ty, không còn gói gọn trong công việc sản xuất hương thuần túy. Điển hình như thương hiệu Baikundo có lịch sử hơn 150 năm vẫn thường tổ chức các workshop trải nghiệm văn hóa, cho phép du khách tham gia vào quá trình làm hương truyền thống và nioi bukuro (túi thơm), kèm theo đó là cung cấp các chuyến thăm quan nhà máy của hãng.

Bên cạnh phát triển các sản phẩm độc quyền, dịch vụ làm hương theo yêu cầu của khách hàng cũng xuất hiện. Trong đó, nổi bật là thương hiệu Awaji Encens với vai trò làm cầu nối cho công chúng và các koshi. Thông qua quá trình trao đổi và tư vấn kỹ lưỡng, thương hiệu cam kết tạo ra các trải nghiệm thưởng hương mới mẻ cho khách hàng. Cũng qua đó, họ giúp mở ra nhiều cơ hội cho nghề làm hương của đảo Awaji đến gần hơn với người tiêu dùng, ngay cả khi họ không có nhu cầu mua hương cho các nghi lễ.

Kết

Từ câu chuyện về khúc gỗ trầm hương trôi dạt vào bờ gần 1.500 năm trước, nay hương đã trở thành một di sản văn hóa bền bỉ tồn tại qua nhiều thế hệ trên đảo Awaji. Dù thói quen thưởng hương đã dần thay đổi, song những nghệ nhân koshi vẫn tiếp tục giữ gìn truyền thống bằng cách thích nghi với thời đại. Nhờ đó, không chỉ trong chốn đền chùa linh thiêng mà ngay cả đời sống thường nhật ngày hôm nay, ta vẫn thấy được bóng hình của hương Awaji len lỏi trong từng ngách nhỏ.

kilala.vn