Khi Yokai được dùng để giáo dục trẻ về những mối nguy quanh mình

Yokai từng là hình ảnh gieo rắc nỗi sợ trong tâm thức người Nhật suốt hàng thế kỷ. Cho đến thời hiện đại, dù hình tượng của chúng đã thay đổi, trở nên gần gũi và thậm chí là đáng yêu hơn, nhưng dáng vẻ “đáng sợ” đó vẫn chưa hoàn toàn biến mất. Thay vào đó, Yokai được vận dụng như một công cụ giáo dục giúp trẻ em nhận biết những hiểm họa xung quanh mình, bao gồm cả thảm họa tự nhiên. 

Yokai và những nỗi sợ trong đời sống người Nhật

Trong nhiều truyền thuyết, Yokai được dùng để lý giải những hiện tượng mà người xưa chưa thể giải thích, từ thiên tai, dịch bệnh đến những nỗi sợ trong đời sống như bóng tối hay những âm thanh kỳ lạ. Vì vậy, không ít hình tượng Yokai cũng phản ánh những bất an và nỗi sợ từng hiện diện trong đời sống của người Nhật.

Nỗi sợ này đã giúp con người tránh khỏi những hiểm nguy rình rập trong cuộc sống. Hơn nữa, việc tiếp tục giữ cho các truyền thuyết rùng rợn về Yokai lan truyền trong xã hội cũng là một cách để nhắc nhở mọi người tuân theo một số nguyên tắc an toàn. Ví dụ như để ngăn trẻ nhỏ chơi giỡn gần các bờ ao trơn trượt, người lớn thường sẽ kể cho trẻ nghe về truyền thuyết Kappa - loài Yokai được cho là sẽ kéo chân con người xuống ao hồ và khiến họ bị đuối nước.

Tuy nhiên, từ cuối thời Edo (1603–1868) đến thời Meiji (1868–1912), khi tư tưởng khoa học và tri thức phương Tây ngày càng được tiếp nhận rộng rãi tại Nhật Bản, cách nhìn đối với Yokai và các hiện tượng siêu nhiên cũng dần thay đổi.

Trong giai đoạn này, Inoue Enryo - nhà triết học nổi tiếng với các nghiên cứu về Yokai, đã tìm cách lý giải những hiện tượng siêu nhiên bằng tư duy khoa học. Ông xem Yokai là tàn tích của quá khứ, không còn phù hợp với một Nhật Bản đang hiện đại hóa. Theo ông, nhiều hiện tượng được cho là do Yokai gây ra thực chất có thể bắt nguồn từ ảo giác, sự đánh lừa của tâm trí, các hiện tượng thiên văn, thời tiết hoặc những rối loạn tâm thần.

Sau này, nhờ vào bộ manga/anime nổi tiếng như GeGeGe no Kitaro, các tựa game như Yokai Watch và hàng loạt những ấn phẩm văn hóa đại chúng lấy cảm hứng từ Yokai, hình ảnh của chúng dần trở nên đáng yêu và gần gũi hơn với đời sống của người Nhật. Tuy nhiên, cũng từ thời gian này, có ý kiến cho rằng Yokai đã đánh mất đi vẻ đáng sợ ban đầu.

Tuy không còn là hình ảnh gieo rắc nỗi sợ hãi trong các thời đại trước, nhưng yếu tố “đáng sợ” của Yokai vẫn chưa hoàn toàn biến mất. Trong xã hội hiện đại, đặc điểm này còn được khai thác như một chất liệu giáo dục, được vận dụng để nâng cao hiệu quả tuyên truyền cho trẻ nhỏ về những mối nguy trong đời sống, cũng như về thảm họa tự nhiên vẫn thường xảy ra tại Nhật hàng năm.

Yokai được vận dụng trong giáo dục trẻ như thế nào?

Kho tàng văn hóa dân gian Yokai là nguồn tài nguyên tiềm năng, có thể được sử dụng để phục vụ cho công tác tuyên truyền, giáo dục trẻ em về các mối nguy trong đời sống, cũng như trong việc phòng chống thiên tai.

Thông qua phim hoạt hình, truyện tranh, trò chơi điện tử, nhiều trẻ nhỏ đã dần quen với Yokai như những tác nhân gây họa cho con người hoặc là điềm báo nguy hiểm. Nhờ vậy, dù chưa hiểu rõ về thiên tai, cũng như chưa nhận thức được các mối nguy trong đời sống, trẻ vẫn có thể hình dung những rủi ro quanh mình qua các câu chuyện về Yokai.

Vì vậy, thay vì chỉ truyền đạt lý thuyết khô khan, việc sử dụng Yokai như một hình ảnh trung gian có thể giúp trẻ tiếp cận các khái niệm về rủi ro theo cách trực quan và dễ ghi nhớ hơn.

Workshop “Yokai An toàn” (妖怪安全)

Để chứng minh sự hiệu quả trong việc vận dụng Yokai vào công tác giáo dục nhận thức cho trẻ, Phó giáo sư Tomonori Takada thuộc Viện Khoa học Tự nhiên và Môi trường, Đại học Hyogo đã tổ chức một workshop mang tên “Yokai An toàn” (妖怪安全).

Workshop bao gồm 3 hoạt động nối tiếp nhau: “Đố vui về Yokai”, “Khám phá địa phương để săn lùng Yokai” và “Lập bản đồ”.