Kyusu: Muôn hình vạn trạng của ấm trà Nhật Bản

Nếu chawan là vật dụng tôn vinh hương vị của bột matcha thì Kyusu – ấm trà kiểu Nhật – giữ vị trí trung tâm trong nghệ thuật thưởng trà lá senchado. Không chỉ đơn thuần là một dụng cụ, mỗi kiểu dáng của kyusu sẽ mang lại một trải nghiệm thưởng trà khác nhau. Chẳng hạn như vị trí tay cầm ảnh hưởng đến dòng chảy của trà khi rót, trong khi kích thước và dung tích ấm lại góp phần quyết định loại trà phù hợp để pha... 

Kyusu là gì?

Kyusu (急須 - CẤP TU) là tên gọi chung cho ấm trà truyền thống của Nhật Bản, chuyên dùng để pha các loại trà xanh như sencha, gyokuro, hojicha... Tuy có nhiều kiểu dáng khác nhau, phân biệt chủ yếu qua vị trí tay cầm, nhưng khi nhắc đến kyusu, nhiều người thường ngầm hiểu là Yokode kyusu vì đây là kiểu phổ biến và mang tính đại diện nhất.

Một điểm đặc biệt khác của kyusu là bộ lọc dạng lưới thường được tích hợp trực tiếp vào ấm trà và có hai kiểu khác nhau. Nổi tiếng là kyusu đến từ thành phố Tokoname, với bộ lọc sasame được nặn từ cùng loại đất sét làm ấm. Nghệ nhân đục những lỗ nhỏ li ti lên miếng đất sét rồi đắp trực tiếp bên trong, gần miệng ấm trước khi mang đi nung. Ngoài ra, có một số kyusu sử dụng lưới lọc dạng thép không gỉ đặt bao quanh hoặc ở đáy ấm trà.  

Vị trí tay cầm của Yokode kyusu nằm bên hông cho phép người dùng sử dụng một tay rót trà. Cách thiết kế này đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát dòng chảy của trà một cách dễ dàng. Đồng thời, nó giúp người rót không cần nghiêng cả thân ấm một cách nặng nề, giúp giảm áp lực lên cổ tay và giảm nguy cơ bị bỏng vì hơi nước.

Từ Trung Quốc đến Nhật Bản: Con đường phát triển của kyusu

Thiết kế ấm trà với tay cầm bên hông đã tồn tại ở Trung Hoa từ thời nhà Tống (960-1279). Không chỉ dùng để đun trà, chúng còn có nhiều công năng đa dạng khác như nấu cháo, nấu nước sắc từ thảo dược… Đến thời Edo (1603-1868), loại ấm trà này dần được du nhập vào Nhật Bản, cùng thời điểm với sự phát triển của senchado (煎茶) - nghệ thuật thưởng trà lá.

Senchado được giới thiệu vào Nhật Bản nhờ công của Ingen Ryuki (1592-1673), một nhà sư, thư pháp gia và nhà thơ người Trung Quốc. Khi đến Nhật, ông sáng lập trường phái Thiền Obaku tại Nagasaki rồi giới thiệu cách pha trà lá trong ấm của nhà Minh. Ban đầu, đây là một tập tục chỉ lưu hành bên trong khuôn viên tu viện Obaku, ngay cả sau khi Ingen qua đời vào năm 1673.

Nhiều năm sau, nhà sư Baisao (1675-1763) thuộc phái Thiền Obaku đã đưa tập tục thưởng trà này ra khỏi phạm vi tu viện. Ông nổi tiếng với việc từ bỏ đời sống tu hành để du ngoạn khắp Kyoto, mời trà những người qua đường, bất kể họ có trả tiền hay không. Nhờ đó, senchado dần trở thành một nghi thức văn hóa phổ biến, đồng thời giúp cho hình ảnh của kyusu trở nên quen thuộc hơn với người dân.

Các kiểu dáng khác của ấm kyusu

Ngoài Yokode nổi tiếng với tay cầm đặt bên hông thì trên thực tế, kyusu còn tồn tại nhiều kiểu dáng khác nhau, mỗi loại mang một đặc điểm và cách sử dụng riêng biệt.

Ushirode  

Ushirode (後手) là dạng kyusu có tay cầm nằm phía đối diện với vòi rót, tức là thẳng hàng với vòi. Tên gọi của loại kyusu này phản ánh chính đặc điểm đó, với "ushiro" (後) nghĩa là "phía sau", còn "de" (手) nghĩa là "tay". Do đó Ushirode có thể hiểu là "tay cầm phía sau". Kiểu dáng này rất phổ biến trên toàn thế giới, thường là hình ảnh đầu tiên được nghĩ đến khi bàn về chủ đề ấm trà.

Như Yokode, Ushirode vẫn tích hợp hai loại màng lọc. Tuy nhiên, vì nó thường có dung tích lớn (từ 400ml đến 600ml hơn) nên chuyên gia khuyến nghị sử dụng lưới kim loại thay vì lưới nặn từ đất sét để lọc lượng bã trà nhiều một cách dễ dàng hơn, tránh tình trạng tắc nghẽn ở miệng ấm.