Chị Vũ Thu Thủy và hành trình chạm đến “đỉnh núi” của nghề phiên dịch tiếng Nhật
Trong giới dịch thuật, phiên dịch cabin luôn được ví như "đỉnh núi" khó chinh phục nhất bởi không chỉ giỏi ngôn ngữ, nghề này còn yêu cầu kỹ năng phản xạ nhanh, khả năng ứng biến linh hoạt, hiểu biết sâu rộng cùng bản lĩnh để đương đầu với áp lực cao. Trong cuộc trò chuyện cùng Kilala, chị Vũ Thu Thủy – một phiên dịch cabin giàu kinh nghiệm, chia sẻ về những bài học chị đúc kết từ thực tế làm nghề và lời khuyên dành cho những ai đang muốn theo đuổi con đường này.
Là phiên dịch cabin Nhật – Việt từng tham gia dịch tại nhiều sự kiện quan trọng với sự tham gia của Thủ tướng và các Bộ trưởng, chị Vũ Thu Thủy còn được biết đến với vai trò MC song ngữ, tác giả, dịch giả và đào tạo biên phiên dịch tiếng Nhật. Chị là tác giả của các đầu sách Tôi đã trở thành phiên dịch cabin như thế nào?, Tự học IT Comtor, Tự học giao tiếp tiếng Nhật bằng phương pháp shadowing.
Q: Quay ngược dòng thời gian một chút, điều gì đã thôi thúc chị lựa chọn theo đuổi tiếng Nhật?
A: Chị không phải là người yêu thích tiếng Nhật ngay từ đầu.
Chị chọn tiếng Nhật vì chị biết ngành Nhật Bản trường Đại học Khoa học Xã hội Nhân văn Hà Nội có học bổng đi du học. Chị nghĩ rằng nếu mình theo tiếng Nhật và học thật tốt, mình sẽ có cơ hội đi nước ngoài, được học tập tại nước ngoài miễn phí, điều mà chị luôn mơ ước.
Và rồi chị đã làm được, chị đã nhận được suất học bổng thứ 3, suất học bổng cuối cùng của năm đó để du học tại Osaka. Đến bây giờ chị vẫn tự hào vì mình có ước mơ, có mục tiêu và chiến đấu đến cùng để đạt được mục tiêu ấy. Và tiếng Nhật, đất nước Nhật Bản đã mang đến cho chị rất nhiều điều tốt đẹp.
Q: Cơ duyên nào đã đưa chị đến với công việc phiên dịch cabin?
A: Chị xuất phát điểm là một người hoàn toàn bình thường, xuất thân tỉnh lẻ, bố mẹ là công chức nghèo. Vì vậy chị luôn muốn bứt phá bằng năng lực của bản thân. Chị chọn trở thành phiên dịch tiếng Nhật, và muốn chinh phục vị trí cao nhất trong công việc này đó là trở thành phiên dịch cabin.
Ban đầu chị cứ muốn thôi, chị khát khao và luôn hình dung một ngày nào đó được ngồi trong buồng cabin để dịch cho các hội thảo, hội nghị. Nhưng thời điểm đó chị cũng không biết phải đi con đường nào, hay làm cách nào để mình có thể trở thành phiên dịch cabin.
Chị chỉ biết liên tục luyện tập, trau dồi tiếng Nhật, ở đâu có các anh chị phiên dịch cabin thì mình đến học hỏi, nghe các anh chị nói chuyện, ở đâu có sự kiện có phiên dịch cabin thì mình đến để nghe cách họ dịch. Và chị nói khắp nơi về ước mơ trở thành phiên dịch cabin của mình.
Rồi một ngày, có một công ty tuyển phiên dịch cabin cho công ty của họ và chị được một chị headhunt tìm đến liên hệ. Chị đã từ chối tham gia phỏng vấn vì lúc đó chưa hề dịch được cabin. Nhưng sau khi nghe chị ấy kể rằng chưa có một ứng viên nào vượt qua vòng phỏng vấn thì một người thích thử thách như chị lại muốn ứng tuyển để thử xem nó khó tới mức nào. Và không thể tin nổi, chị lại đỗ công việc đó. Đấy là năm 2017.
Q: Chị còn nhớ cảm giác khi lần đầu tiên dịch cabin của mình như thế nào không?
A: Lần đầu bước vào buồng cabin của chị là năm 2019, chị run lắm, căng thẳng lắm và cũng hạnh phúc lắm. Tay thì run rẩy bật mic để test, và run rẩy khi cất giọng câu đầu tiên, nhưng trong lòng vô cùng hạnh phúc và đầy hãnh diện. Cảm giác mình đã làm được rồi, đã chinh phục được rồi, mình đã được ngồi vào buồng cabin mơ ước.
Q: Mất bao lâu để chị bước chân vào phòng cabin kể từ khi bắt đầu học tiếng Nhật? Theo chị, thông thường, một sinh viên/người học sẽ cần trải qua những vị trí trung gian nào và tích lũy bao nhiêu năm kinh nghiệm để đủ “chín” cho vị trí này?
A: Chị bắt đầu học tiếng Nhật năm 2006 và lần đầu ngồi cabin là năm 2019. Tức là mất khoảng 13 năm. Vì vậy chị nghĩ rằng để trở thành phiên dịch cabin thì cần ít nhất 5 năm đầu học tiếng Nhật thật vững chắc, sau đó cần 5 năm thực chiến với các công việc biên dịch và phiên dịch từ dễ tới khó một cách liên tục.
Một cách liên tục có nghĩa là ngày nào bạn cũng phải tiếp xúc và thực hành (nghe, nói) tiếng Nhật ít nhất 2 tiếng một ngày. Ngày nào không có công việc để thực chiến thì bạn cũng cần tự luyện tập tại nhà. Và 5 năm thực chiến đấy cũng là khoảng thời gian để bạn trải nghiệm về cuộc sống, về công việc, xây dựng cho bạn phong thái, tác phong cũng như độ chín về trải nghiệm đủ để bạn ngồi vào buồng cabin một cách chín chắn và tự tin.
Theo quan điểm của chị, lý tưởng nhất và sớm nhất là 10 năm để có thể trở thành phiên dịch cabin, kể từ khi bắt đầu học tiếng Nhật.
Q: Trong dịch cabin, phiên dịch viên phải cùng lúc thực hiện nhiều nhiệm vụ như nghe, hiểu, ghi nhớ, dự đoán, dịch và diễn đạt, dưới áp lực thời gian được tính bằng giây. Làm thế nào để rèn luyện được tốc độ phản xạ nhạy bén như vậy, thưa chị?
A: Phương pháp mà chị thường xuyên luyện tập để trở thành phiên dịch cabin đó là luyện tập shadowing đều đặn. Đây là phương pháp nghe và lặp lại lời nói của người bản ngữ gần như đồng thời.
Khi luyện shadowing thì chị cũng tập chép script ra, nhờ vậy luyện được khả năng nghe. Chị cũng ghi lại những cách diễn đạt nào hay, tự nhiên rồi áp dụng ngay khi có hoàn cảnh tương tự, thu âm liên tục cho đến khi mình nói được trôi chảy với tốc độ tương đương với người Nhật. Nhờ thường xuyên làm như vậy, vào buổi dịch thực tế, phản xạ tiếng Nhật của mình nhanh nhạy hơn, lưu loát hơn hẳn.
Còn vào thời sinh viên, khi đó không có internet, không máy tính, chỉ có cuốn giáo trình Minna no Nihongo, chị đã luyện bằng cách đọc to, đọc đi đọc lại hàng trăm lần các bài hội thoại mỗi khi rảnh. Rồi chị cũng chép đi chép lại hàng trăm lần các mẫu câu, mẫu ví dụ trong sách. Nhờ vậy mà chị nói lưu loát và nhớ ngữ pháp hơn, áp dụng được nhanh hơn.
Các bạn sinh viên bây giờ có đầy đủ phương tiện học rồi, các bạn có thể tham khảo cách trên và áp dụng với các video trên Youtube hoặc podcast để luyện tiếng Nhật.
Q: Trong tiếng Nhật, động từ và thông tin quan trọng thường nằm cuối câu, trong khi dịch cabin lại đòi hỏi người dịch phải phản ứng ngay lập tức, gần như song song với diễn giả. Làm thế nào chị xử lý được "độ trễ" về mặt cấu trúc ngữ pháp này để câu tiếng Việt phát ra vừa nhanh lại vừa chính xác?
A: Độ trễ cho phép là tầm 3 giây, tất nhiên mình xử lý câu dịch đồng thời với lời phát biểu của diễn giả được là tốt nhất. Mặc dù ngữ pháp tiếng Nhật ngược với tiếng Việt, đôi khi có những câu nghe hết mới hiểu ý của diễn giả, nhưng nếu luyện tập tiếng Nhật đủ nhiều, đặc biệt là thực hành shadowing liên tục thì mình sẽ "cảm" được, nghe những dấu hiệu ở đầu câu là có thể dự đoán được cả câu đó; hoặc mình kết hợp tư duy khi dịch thì nghe mạch cả đoạn trước cũng có thể dự đoán được ý tiếp theo của diễn giả. Với những trường hợp đó, mình có thể xử lý song song được mà không bị trễ.
Q: Khi phải liên tục tiếp nhận và xử lý lượng thông tin khổng lồ trong buổi dịch cabin, chị thường làm thế nào để duy trì sự tập trung, sức bền tinh thần giúp bộ não không bị quá tải?
A: Mỗi buổi dịch chị đều coi là buổi cuối cùng chị được làm công việc này, chị coi đây là cơ hội để khách hàng đánh giá mình. Nếu mình làm không tốt thì lần sau không có cơ hội làm nữa. Vì vậy, chị tập trung tối đa trong buồng dịch cabin, tắt điện thoại, không nghĩ đến bất kỳ điều gì khác ngoài nội dung buổi dịch.
Và trước khi bắt đầu công việc, chị luôn nói thầm với bản thân: きっとうまくいくよ。(Nhất định sẽ suôn sẻ thôi!) và hít thở thật sâu. Nhờ đó chị có thêm năng lượng tích cực để làm tốt.
Q: Vậy còn công tác chuẩn bị của chị trước mỗi buổi dịch cabin bao gồm những gì, cả về mặt kiến thức chuyên môn lẫn thể lực và tinh thần?
A: Kiến thức chuyên môn thì chị cần tìm hiểu thật kỹ các nội dung liên quan đến chủ đề sẽ dịch. Chị tìm hiểu cả tiếng Nhật và tiếng Việt để nắm thuật ngữ cũng như hiểu về nó, và cũng tìm các video liên quan để nghe thử cách trình bày trong lĩnh vực này như thế nào, rồi tập shadowing theo cho quen với cách nói, cách sử dụng các thuật ngữ mới với mình.
Về tinh thần thì trước những buổi dịch, chị hạn chế sử dụng điện thoại để không bị nạp vào đầu những thông tin tiêu cực, tránh chuyện trò với nhiều người, tránh đi chơi xa hoặc đặt các lịch mà tốn nhiều sức để giữ sức và đảm bảo tinh thần thoải mái nhất.
Q: Người Nhật nổi tiếng với văn hóa "đọc không khí" và lối giao tiếp ẩn ý. Vậy làm thế nào để "đọc không khí” trong hội trường khi đang ngồi trong phòng cabin?
A: Khi ngồi trong buồng cabin, mình không chỉ dùng tai để nghe và dịch mà cần dùng mắt để quan sát sân khấu và cả hội trường. Đó là lý do mà buồng cabin thường được bố trí ở nơi có thể nhìn được tổng thể hội trường. Đôi khi có đội media chụp ảnh không để ý, đứng chắn luôn cabin khiến mình không quan sát được, lúc đó là mình phải ra dấu hiệu để họ trả lại “view” cho phiên dịch (cười).
Nếu diễn giả nói những thông điệp mà mình trực dịch sẽ gây hiểu lầm thì mình sẽ dịch ý chứ không dịch lời, tập trung vào truyền tải thông điệp chứ không dịch y nguyên. Mục đích của giao tiếp là hai bên hiểu nhau mà. Vì vậy, người phiên dịch không chỉ cần giỏi về ngôn ngữ đơn thuần mà cần phải hiểu về văn hóa hai bên để truyền đạt đúng, dễ hiểu là điều rất quan trọng.
Q: Đằng sau hình ảnh chuyên nghiệp trong phòng cabin, chắc hẳn cũng có những tình huống bất ngờ hoặc “tai nạn nghề nghiệp” khó quên. Chị có thể chia sẻ một kỷ niệm đáng nhớ trong quá trình làm nghề không?
A: Chị cũng bị một số tai nạn nghề nghiệp, trong đó nhớ nhất là lần gần đây chị bị dịch sai con số trong một buổi dịch cabin. Ở phần Q&A, có một khán giả đặt câu hỏi về giá tiền lắp đặt của một thiết bị công nghệ sau khi nghe diễn giả chia sẻ về công năng của nó.
Vì diễn giả trả lời bằng tiền Yên Nhật, và đơn vị tính của Nhật là theo vạn, trong khi đó đơn vị của mình là theo nghìn. Vì vậy, chị cần tính sang tiền Việt và cách đọc của người Việt mình.
Lúc đó chị rối quá, chưa kịp tính ra thì đồng nghiệp ngồi bên cạnh đã viết ra giấy giúp. Chị mừng quá đọc luôn con số đó mà không tính lại. Kết quả là một vị khách khác đứng lên bảo: "Phiên dịch xem lại nhé. Tôi thấy con số đó không hợp lý". Lúc đó cả hội trường xôn xao. Chị cũng tím tái mặt mày và phải xin lỗi rối rít. Rồi lúc đó nhờ diễn giả chia sẻ màn hình con số lên để cả hội trường cùng tính.
May rằng buổi hội thảo hôm đó quy mô nhỏ, nội bộ nên mọi người có sự thông cảm. Bài học chị rút ra là kể cả có độ trễ một chút cũng được, mình nên ghi chép, tính toán lại ra giấy một cách cẩn thận mới nên phát ra, và không nên phụ thuộc vào người khác. Có lẽ đây là sự cố lớn nhất với chị!
Q: AI đang khiến việc dịch trở nên nhanh và rẻ hơn. Theo chị, liệu điều này có thể ảnh hưởng đến vai trò của phiên dịch cabin như thế nào trong tương lai?
A: Gần đây chị cũng đã từng đi dịch cabin mà có ứng dụng AI. Tuy nhiên, chị thấy mức độ chính xác của nó chưa cao và tốc độ xử lý còn chậm. Tức là AI mới chỉ đang dịch đuổi chứ chưa thể dịch song song.
Ngoài ra để trở thành phiên dịch tiếng Nhật, mà nhất là trở thành một phiên dịch giỏi, được khách hàng đánh giá cao thì ngoài kỹ năng ngôn ngữ tiếng Nhật và tiếng mẹ đẻ, bạn cần phải có các kỹ năng mềm khác như kỹ năng giao tiếp, kỹ năng điều phối cùng sự chỉn chu, nhiệt tình, biết quan sát và biết chăm sóc khách hàng.
Nếu chỉ có kỹ năng phiên dịch, kỹ năng ngôn ngữ thông thường thì AI sẽ có thể vượt qua được. Còn khi mình có thêm các kỹ năng mềm, các kỹ năng con người thì khách hàng sẽ yên tâm, tin tưởng và cảm thấy họ nhận được nhiều giá trị hơn kỳ vọng, chính điều đó sẽ giúp mình sống được với nghề. Vì vậy, cùng với việc trau dồi kỹ năng cứng thì mình cũng cần liên tục mài giũa, thực hành các kỹ năng mềm.
Còn với phiên dịch cabin thì cần thêm khả năng phản ứng phải thật nhanh, linh hoạt, độ tập trung cao, giọng nói dễ nghe, kiến thức rộng ở nhiều lĩnh vực, và trước mỗi buổi dịch, phải dành thời gian để tìm hiểu thật sâu về chủ đề mà mình sẽ dịch.
Q: Nếu chọn một lời khuyên để gửi gắm đến các bạn trẻ đang định hướng theo đuổi nghề dịch cabin, chị sẽ nhắn nhủ điều gì?
A: Lời khuyên của chị là nếu có ước mơ thì bạn hãy kiên trì theo đuổi để thực hiện nó tới cùng. Hành trình đi đến ước mơ và cảm giác khi thực hiện được ước mơ của mình tuyệt vời lắm, không có gì diễn tả được và không có gì mua được.
Q: Nhìn vào profile của chị, có thể thấy một sự “đa nhiệm” đáng nể: vừa dịch cabin, viết sách, dạy học, viết blog chia sẻ và đặc biệt còn là một bà mẹ 3 con. Bí quyết nào giúp chị cân bằng quỹ thời gian cho công việc và đời sống cá nhân của mình?
A: Chị là một người có nhiều khao khát và chỉ khi được làm những điều chị muốn, chị mới cảm thấy thoải mái, hạnh phúc. Mọi người nhìn vào chị đều nghĩ chị chắc bận rộn lắm. Nhưng thực tế không phải vậy. Chị có nhiều mục tiêu nhưng chị không thực hiện cùng một lúc mà chia thành các giai đoạn. Giai đoạn nào ưu tiên điều gì thì chị sẽ tập trung vào điều đó.
Mục tiêu của chị là gia đình hạnh phúc, là con cái ngoan ngoãn học tập tốt, là sự nghiệp và tài chính vững vàng. Có giai đoạn chị ưu tiên phát triển sự nghiệp và tài chính; có giai đoạn chị dành nhiều thời gian hơn để đồng hành cùng việc học của các con; còn có những lúc trọng tâm của chị là tập trung cho cả gia đình, cho chồng, cho bố mẹ.
Chị thấy chị không giỏi về đa nhiệm mà chị giỏi về sức tập trung, nên khi đặt ra mục tiêu là chị tập trung để hoàn thành lần lượt.
Kilala chân thành cảm ơn chị đã dành thời gian chia sẻ những câu chuyện nghề nghiệp và kinh nghiệm quý báu về nghề phiên dịch cabin. Chúc chị luôn giữ lửa đam mê với nghề, tiếp tục gặt hái nhiều thành công và truyền cảm hứng đến cộng đồng học tiếng Nhật!
kilala.vn
Đăng nhập tài khoản để bình luận