Thành cổ gusuku – dấu ấn kiến trúc độc đáo của Okinawa

Trên những ngọn đồi nhìn ra biển xanh Okinawa, bức tường đá uốn lượn của các gusuku hiện lên tựa dải lụa mềm mại vắt ngang bầu trời. Không chỉ đóng vai trò thành lũy phòng thủ, những công trình cổ xưa này còn phản ánh kỹ thuật xây thành và bản sắc độc đáo của hòn đảo cực Nam xứ Phù Tang. 

Tuy nhiên, lâu đài ở Okinawa - được gọi là "gusuku", lại khá khác biệt với những hình dung này cả trên phương diện thiết kế lẫn chức năng. Và điều đó xuất phát từ lịch sử khác biệt của vùng đất.

Gusuku ra đời như thế nào?

Cho đến đầu thời Minh Trị (1868-1912), Okinawa về cơ bản là một quốc gia độc lập có tên gọi Vương quốc Ryukyu (Vương quốc Lưu Cầu), tồn tại từ năm 1429 cho đến năm 1872. Trước khi vương quốc này ra đời, nơi đây đã trải qua thời kỳ tranh giành quyền lực giữa các thủ lĩnh aji (按司) đứng đầu các lãnh địa.

Chính trong giai đoạn đó, các aji đã cho xây dựng nhiều thành lũy và pháo đài khắp quần đảo Ryukyu. Thuật ngữ “グスク - gusuku” được dùng để chỉ những thành quách của các aji này.

Vào thế kỷ 14, số lượng gusuku tăng mạnh trên khắp quần đảo, trùng với giai đoạn được gọi là thời kỳ Tam Sơn (Sanzan). Thời kỳ này chịu sự chi phối của ba thế lực lớn:

• Hokuzan (Bắc Sơn) ở vùng Kunigami với trung tâm là thành Nakijin.
• Chuzan (Trung Sơn) ở vùng Nakagami với trung tâm là thành Urasoe.
• Nanzan (Nam Sơn) ở vùng Shimajiri với trung tâm là thành Shimazoe Ozato.

Trong khi đó, thành Shuri, sau này trở thành kinh đô của Vương quốc Ryukyu, đã phát triển thành một gusuku quy mô lớn từ nửa sau thế kỷ 14.

Đặc trưng về kiến trúc của các gusuku này chính là những bức tường đá bao quanh, mang dáng vẻ mềm mại tựa như dải lụa chứ không vuông vức, góc cạnh như trên đất liền. Chúng được xây dựng nương theo địa hình của nơi đặt tòa thành.

Không chỉ là công trình mang ý nghĩa quân sự, các pháo đài này còn đóng vai trò tâm linh khi có sự hiện diện của utaki (thánh địa trong tín ngưỡng bản địa) và các điểm vọng bái yohaijo* bên trong khuôn viên thành – một điểm rất khác biệt so với phần còn lại của nước Nhật. 

*Yohaijo là địa điểm được thiết lập để thờ cúng các đền thờ, chùa chiền, núi thiêng hoặc đảo thiêng ở xa bằng cách hướng mặt trực tiếp về phía đó.

Các gusuku của Okinawa thậm chí còn ra đời trước các tòa thành có tường đá bao quanh trên đất liền Nhật Bản. Các thành quách đá kiểu cận đại chỉ thực sự phổ biến từ nửa sau thế kỷ 16, dưới thời Oda Nobunaga và Toyotomi Hideyoshi – tức sau Okinawa ít nhất một thế kỷ.

Hiện nay, ước tính vẫn còn khoảng 200-300 gusuku tại Okinawa. Tháng 12/2000, 5 gusuku cùng 4 di sản liên quan đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới với tên gọi “Các di chỉ Gusuku và di sản liên quan của Vương quốc Lưu Cầu”.

Tường đá – nét đặc sắc của các tòa thành gusuku

Ngoại trừ một số vùng phía bắc đảo Okinawa và quần đảo Amami có những gusuku với tường đắp bằng đất, thì điểm nổi bật nhất của đa số các lâu đài trên đảo Okinawa chính là bức tường thành bằng đá uốn lượn.

Điều này có được nhờ sử dụng đá vôi Ryukyu – loại đá hình thành từ các rạn san hô cổ. Đá vôi Ryukyu mềm hơn granit, chứa nhiều lỗ khí, tương đối nhẹ và dễ gia công, cho phép tạo nên những đường cong mềm mại mà các loại đá khác khó làm được.

Kỹ thuật xây tường đá của các gusuku ở Okinawa được chia thành ba loại chính:

• Nozurazumi (野面積み): sử dụng các khối đá và đá tảng tự nhiên, gần như giữ nguyên hình dạng ban đầu rồi ghép lại với nhau để tạo thành tường thành.

• Nunozumi (布積み): dùng các phiến đá được đẽo vuông vức xếp thành các hàng ngang đều đặn.

• Aikatazumi (相方積み): sử dụng các khối đá đa giác ghép khít với nhau theo dạng mai rùa. Đây là kỹ thuật có độ bền và khả năng chịu lực rất cao. Ngay cả khi một viên đá rơi ra, những viên đá xung quanh vẫn nâng đỡ giúp tường không bị sụp đổ.

Các nhà nghiên cứu cho rằng kỹ thuật xây đá của Ryukyu đã phát triển theo trình tự từ Nozurazumi - Nunozumi - Aikatazumi.

Di tích thành cổ Nakagusuku là nơi du khách có thể quan sát cả ba kỹ thuật xếp đá này: Nozurazumi tại khu vực Nam Quách (Minami no Kaku); Nunozumi tại Đệ Nhất Quách (Ichi no Kaku) và Đệ Nhị Quách (Ni no Kaku); Aikatazumi tại Đệ Tam Quách (San no Kaku) và Bắc Quách (Kita no Kaku).

Khám phá những tòa thành cổ gusuku ở Okinawa

Thành Nakagusuku

Thành cổ này nằm trong danh sách 100 lâu đài nổi tiếng của Nhật Bản, tọa lạc tại khu vực trung tâm đảo Okinawa, trên một ngọn đồi cao 160 mét với tầm nhìn tuyệt đẹp ra biển.

Thành được xây dựng vào nửa sau thế kỷ 14 bởi các aji của Sachi Nakagusuku. Đến nửa đầu thế kỷ 15, danh tướng Gosamaru đã tiến hành mở rộng công trình thành một quần thể đồ sộ gồm 6 khu thành (kuruwa) nối tiếp nhau nhằm đề phòng các cuộc tấn công từ thế lực thành Katsuren.

Tường thành ở đây nổi tiếng với những đường cong mềm mại và kỹ thuật xây tường đá tinh xảo, đặc biệt là các cổng vòm bằng đá. Khi hạm đội của Matthew Perry cập bến Ryukyu năm 1853, đoàn khảo sát của ông cũng đã dành nhiều lời khen ngợi cho trình độ xây dựng thành tại đây.