Kumano Fude: Từ chiếc cọ thư pháp đến cây cọ trang điểm được săn đón

Giữa núi rừng của Hiroshima, có một thị trấn nhỏ được mệnh danh là “thủ phủ cọ” – nơi sản xuất đến 80% sản lượng cọ Nhật Bản, tương đương 15 triệu chiếc mỗi năm. Từ những chiếc cọ thư pháp có nguồn gốc từ thời Edo cho đến cọ trang điểm và cọ vẽ thời hiện đại, dù dưới hình hài nào, kỹ thuật chế tác cọ truyền thống của các nghệ nhân Kumano vẫn tỏa sáng, là biểu tượng cho “chất lượng Nhật Bản” được ngưỡng mộ trên toàn cầu. 

Lịch sử của “thủ phủ cọ” Kumano

Thị trấn Kumano cách thành phố Hiroshima khoảng 15km về phía đông, nằm trong một thung lũng nhỏ được bao bọc bởi những dãy núi cao 500m. Dân số tại đây chỉ khoảng 24.500 người, nhưng cứ 10 người sẽ có 1 người là nghệ nhân làm cọ, được gọi là “Fude-shi - 筆司". Tại đây có khoảng 100 xưởng sản xuất cọ (Fude - 筆), tiếp nối truyền thống xuyên suốt từ cuối thời Edo (1603-1868). 

Trên thực tế, nghề làm cọ của Kumano bắt đầu khá muộn so với lịch sử của nghề này tại Nhật Bản. Fude vốn đã được sản xuất từ thời Nara (710-794), khi Đại sư Không Hải (Kukai) trở về Nhật sau chuyến tu học tại Trung Quốc và mang theo kỹ thuật làm bút lông. Với sự phát triển không ngừng của Phật giáo, nhu cầu chép kinh sách, viết thư pháp và vẽ tranh thủy mặc ngày càng tăng, kéo theo những chiếc bút lông do nghệ nhân làm ra cũng ngày một đa dạng và tinh xảo.

Vùng đất Kumano vốn có địa hình gồ ghề, hiểm trở nên không thuận lợi để phát triển nông nghiệp. Để trang trải cuộc sống, vào khoảng nghỉ giữa các vụ lúa, những người đàn ông Kumano thường rời nhà, đi bộ đến Nara hay Kishu để tìm việc làm thêm. Trên đường trở về trước khi mùa vụ mới bắt đầu, nhiều người đã mua bút lông và mực để bán kiếm lời tại quê nhà. 

Dần dà, một số người đã quyết định tự học nghề làm cọ khi nhận thấy đây có thể là công việc lý tưởng để làm vào lúc nông nhàn. Sau khi thành thạo phương pháp chế tác cọ ở Nara, họ về quê và truyền lại kỹ thuật cho dân làng, từ đó khai sinh ra nghề làm cọ tại Kumano. Từ đây, các nghệ nhân đã không ngừng cải tiến và hoàn thiện kỹ thuật để chế tác nên những chiếc bút lông chất lượng, đưa danh tiếng của Kumano lan rộng khắp Nhật Bản rồi chính thức trở thành trung tâm sản xuất cọ lớn nhất nước từ thời Minh Trị (1868-1912).

Trong khi các vùng sản xuất cọ khác đã dần chuyển đổi sinh kế sang các ngành công nghiệp hiện đại, thị trấn Kumano nằm sâu trong núi vẫn bảo tồn truyền thống lâu đời nhờ khả năng thích nghi và cải tiến mạnh mẽ. Ứng dụng kỹ thuật chế tác cọ thư pháp đã được mài giũa qua hàng thế kỷ, các xưởng cọ ở đây đã mở rộng danh mục của mình sang các loại cọ vẽ phương Tây, hay thậm chí là cọ trang điểm và đạt được thành tựu rực rỡ.

Để một cây cọ được gọi là Kumano Fude, điều tiên quyết là phần đầu cọ - bộ phận quan trọng nhất và là trái tim của cọ, phải được sản xuất tại Kumano. Cọ Kumano Fude đã được Bộ Thương mại Quốc tế và Công nghiệp (nay là Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp) công nhận là Nghề thủ công truyền thống vào năm 1975.

Kỹ thuật chế tác cọ Kumano Fude

Toàn bộ quy trình sản xuất cọ Kumano Fude, từ việc chọn lựa loại lông, làm sạch, tạo hình cho đến làm thân cọ đều được thực hiện hoàn toàn bằng tay bởi những thợ thủ công lành nghề. Để làm ra một chiếc cọ thư pháp phải trải qua đến hơn 70 bước, với cọ trang điểm là khoảng 30 bước. Dưới đây là một số bước quan trọng trong quy trình chế tác cọ thư pháp Kumano Fude.

Chọn lựa và xử lý lông cọ

Theo truyền thống, cọ Kumano sử dụng các loại lông động vật như hươu, gấu mèo và ngựa, nhưng ngày nay đã bổ sung thêm một số loại lông thú nhập khẩu như lông chồn, dê, thỏ... Mỗi loại lông sở hữu những ưu nhược điểm riêng, và các nghệ nhân sẽ nắm vững những đặc điểm này để tạo ra đầu cọ tối ưu nhất cho mục đích sử dụng của sản phẩm.

Đầu cọ thư pháp Kumano thường kết hợp nhiều loại lông khác nhau cả về chủng loại lẫn độ dài. Tùy theo loại bút như bút lớn, bút trung hay bút nhỏ, người thợ sẽ quyết định tỷ lệ pha trộn và độ dài của các loại lông. Để làm ra một cây cọ thường cần phối trộn hơn 10 loại lông thú khác nhau. 

Ngoài ra, ngay cả lông của cùng một con vật cũng sẽ có sợi tốt, phù hợp để làm cọ và những sợi không đạt. Chất lượng bộ lông cũng thay đổi tùy thuộc nhiều yếu tố: giới tính con vật; mùa lấy lông; bộ phận được lấy lông. Việc chọn ra những sợi lông tốt nhất sẽ quyết định chất lượng của chiếc cọ thành phẩm, đòi hỏi người nghệ nhân phải trải qua nhiều năm đào luyện giác quan sắc bén.

Để đảm bảo lông có thể hút mực tốt, tiếp theo người thợ sẽ xử lý bằng cách phủ lên lông một lớp tro từ vỏ trấu rồi dùng một dụng cụ giống bàn ủi để ép nhiệt, giúp sợi lông thẳng ra. Nhiệt cũng làm tan dầu trong lông và tro sẽ hấp thụ phần dầu thừa. Sau đó người thợ bọc lông trong da hươu và tiến hành nhào để làm thẳng sợi, loại bỏ dầu thừa cũng như bụi bẩn còn sót lại.

Các bước tạo hình đầu cọ

Tiếp đến sẽ cần phải chải lông nhiều lần để gỡ rối và loại bỏ những sợi lông tơ không dùng được. Người thợ dùng đầu ngón tay cảm nhận từng sợi lông để phát hiện và loại những sợi không đạt (lông ngược, lông không có đầu…) bằng một con dao nhỏ gọi là hansashi. Sau đó, lông được cắt theo độ dài mong muốn, lấy phần ngọn làm mốc và chỉ cắt ở phần đuôi.

Khối lông sau đó được dàn mỏng, phết một lớp keo funori làm từ rong biển lên và gấp lại nhiều lần để trộn đều. Trong quá trình này, các sợi lông không đạt còn sót lại tiếp tục được loại bỏ.