Nghi vấn sách cũ ở Nhật được mua lại số lượng lớn để huấn luyện trí tuệ nhân tạo

Từ khoảng tháng 08/2026, nhiều hiệu sách cũ ở Nhật nhận các đơn hàng trực tuyến, đặt mua sách với số lượng lớn bất thường. Sự việc làm dấy lên nghi vấn rằng các cuốn sách này đang được thu thập, vận chuyển về kho lưu trữ để quét số hóa, dùng cho huấn luyện các mô hình trí tuệ nhân tạo rồi tiêu hủy.

Sự bất thường đến từ các đơn hàng số lượng lớn

Tính đến cuối tháng 03/2026, theo số liệu do Tổ chức Phát triển Cơ sở hạ tầng Thông tin Xuất bản Nhật Bản tổng hợp, tại Nhật còn chưa đến 10.000 hiệu sách. Trong năm tài chính 2025, số lượng hiệu sách đóng cửa là 499, nhiều gấp 5 lần so với 102 tiệm mới khai trương.

Theo Viện Nghiên cứu Xuất bản, thị trường xuất bản của Nhật năm 2024, tính cả sách báo in và các ấn phẩm điện tử, đạt 1.572 nghìn tỷ yên, giảm 1,5% so với năm trước. Đây là năm thứ 3 liên tiếp quy mô thị trường này bị thu hẹp. Riêng với ấn phẩm in, con số này đã giảm 5,2%, xuống còn 1.006 nghìn tỷ yên trong năm 2024.

Trong khi doanh thu và số lượng cơ sở bán sách đang giảm diện rộng, một hiện tượng lạ lại xảy ra ở các hiệu sách cũ. Một chủ tiệm sách cũ ở khu vực phía tây Nhật Bản cho biết ông từng nhận đơn đặt hàng chục nghìn cuốn sách từ một công ty nước ngoài. Một người kinh doanh khác cũng nói rằng doanh số của tiệm có ngày tăng gấp 5 lần so với bình thường.

Những cuốn sách được đặt số lượng lớn thường là sách chuyên ngành, thuộc các lĩnh vực như lịch sử, triết học, chính trị… Còn tiểu thuyết, truyện tranh, vốn là thể loại được yêu thích, lại chiếm số lượng ít.

Với các hiệu sách cũ, quy mô nhỏ, khó cạnh tranh với những chuỗi nhà sách lớn hoặc sách điện tử, việc doanh thu đột ngột tăng vọt ban đầu là một tin vui. Nhưng các chủ tiệm bắt đầu sinh nghi khi những đơn hàng số lượng lớn liên tục xuất hiện một cách đều đặn.

Một hiệu sách cũ ở Tokyo cho biết họ đã bán tổng cộng 1.000 cuốn sách đặt từ cùng một địa chỉ. Khi kiểm tra kỹ hơn, chủ cửa hàng nhận thấy các đơn hàng được đặt cách nhau khoảng thời gian ngắn và chính xác đến mức khó tin.

Theo các nguồn tin, những đơn hàng này được đặt từ nhiều tài khoản, ở nhiều cửa hàng khác nhau, nhưng toàn bộ sách đều được vận chuyển về cùng một trung tâm lưu trữ và phân phối hàng hóa ở Okayama. Đơn vị vận hành trung tâm này từ chối cho giới báo chí biết ai là người đứng sau những đơn hàng.

Vụ kiện công ty trí tuệ nhân tạo Anthropic làm dấy lên hoài nghi

Những người kinh doanh sách cũ lo ngại rằng số sách họ bán ra đang được sử dụng để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) - một dạng trí tuệ nhân tạo (AI).

Lo ngại này xuất phát từ vụ việc xảy ra năm 2024, khi một nhóm nhà văn đệ đơn kiện công ty Anthropic nổi tiếng với mô hình ngôn ngữ Claude với cáo buộc vi phạm bản quyền. Nhóm này đặt ra nghi vấn rằng công ty này đã sử dụng trái phép sách của họ để huấn luyện chatbot Claude. Vụ việc thu hút nhiều sự chú ý và đem dự án Project Panama của Anthropic ra ánh sáng.

Anthropic triển khai Project Panama khoảng đầu năm 2024, sử dụng sách để huấn luyện trí tuệ nhân tạo nhằm nâng cao mức độ chính xác và tự nhiên của văn bản. Các cuốn sách dùng trong dự án này thường là sách xuất bản khoảng trước năm 2022, khi sự vận dụng AI vẫn chưa quá phổ biến.