Cách người Nhật phục hồi hệ sinh thái trên những cung đường mòn leo núi

Khi lượng người leo núi ngày càng gia tăng, nhiều cung đường mòn nổi tiếng tại Nhật Bản cũng đứng trước nguy cơ xói mòn và xuống cấp nghiêm trọng. Nhưng thay vì bê tông hóa hay xây dựng những bậc thang kiên cố, có một sáng kiến đang thu hút sự chú ý: sửa chữa đường mòn bằng phương pháp phục hồi sinh thái, giúp thiên nhiên chữa lành những vết thương do con người tạo ra. Tại Hakone, phương pháp này đang dần trở thành hình mẫu mới trong công tác bảo tồn những ngọn núi. 

Những cung đường mòn "kiệt sức" vì quá nhiều bước chân

Thị trấn Hakone ở tỉnh Kanagawa từ lâu đã nổi tiếng bởi cảnh quan tuyệt đẹp trên những cung đường mòn xuyên qua các ngọn núi lửa cổ xưa. Mỗi năm, nơi này đón khoảng 20 triệu lượt khách du lịch. Có người đến để ngâm mình thư giãn trong những khu suối nước nóng tự nhiên, người thì chinh phục những ngọn núi hoặc đi bộ trên những cung đường mòn để thưởng thức phong cảnh thiên nhiên tươi đẹp. 

Tuy nhiên, chính lượng du khách đông đảo cũng tạo nên áp lực không nhỏ lên môi trường tự nhiên nơi đây. Sau nhiều năm “gánh chịu” bước chân của hàng triệu du khách cùng với những trận mưa lớn, nhiều tuyến đường bắt đầu bị xói mòn sâu thành những rãnh hình chữ V. Khi có đà, nước mưa theo những rãnh này mà chảy mạnh hơn, cuốn trôi đất đá và cả thảm thực vật xung quanh, khiến cho cung đường mòn ngày càng xuống cấp. 

Theo ông Kato Kazunori thuộc Trung tâm Du khách Hakone chia sẻ, Hiệp hội Du lịch thị trấn Hakone và Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên tỉnh Kanagawa phải liên tục cải tạo đường mòn, cứ hai lần một tháng và xuyên suốt gần 20 năm qua. Nhưng những phương pháp cải tạo xưa cũ không thể đuổi kịp tốc độ bào mòn gây ra bởi du khách và thiên nhiên. Vì vậy mà Hakone bắt đầu tìm kiếm một phương pháp hoàn toàn mới. 

"Mục tiêu thật sự của việc sửa đường mòn là gì?" 

Họ tìm đến Okazaki Tetsuzo, người sáng lập tổ chức Daisetsuzan Yamamoritai (Đội bảo vệ núi Daisetsuzan). Có hơn 20 năm gắn bó với công tác bảo tồn các tuyến đường mòn ở dãy núi Daisetsuzan (Hokkaido), Okazaki đã phát triển một kỹ thuật sửa chữa những cung đường mòn dựa trên nguyên lý tái tạo dòng chảy sông ngòi tự nhiên. 

Năm 2022, ông được thị trấn Hakone mời đến để hướng dẫn về phương pháp cải tạo đường mòn này cho các tình nguyện viên ở địa phương. Và câu hỏi đầu tiên mà Okazaki đặt ra cho những người tham gia là: "Mục tiêu thật sự của việc sửa đường mòn là gì?" 

Okazaki chia sẻ, phần lớn mọi người đều cho rằng việc bảo dưỡng những con đường mòn là để giúp du khách đi lại được dễ dàng và an toàn hơn. Tuy nhiên, nếu không xem xét nguyên nhân gây xói mòn, dù có xây dựng những bậc thang kiên cố thì con đường ấy sớm muộn cũng bị hỏng trở lại và còn gây xói mòn nhiều hơn. 

“Giống như dãy núi ở Hokkaido, trước đây những sườn núi Hakone vốn được phủ kín bởi thảm thực vật. Cây cối giúp phân tán dòng chảy của nước mưa, giữ đất và hạn chế xói mòn. Nhưng khi con người bắt đầu đi lại thường xuyên, thảm thực vật bị giẫm nát, cây cối bị gãy đổ do mặt đất chịu nhiều áp lực, mặt đất trơ ra và dần bị nước mưa khoét sâu thành những rãnh lớn,” Okazaki giải thích.

Khi các rãnh này hình thành, nước mưa càng thuận đà mà chảy mạnh hơn, đất tiếp tục bị cuốn trôi và vòng lặp xói mòn gần như không thể tự dừng lại. Người leo núi lại có xu hướng tránh những đoạn lầy lội hoặc có rãnh sâu mà đi sang hai bên, vô tình lại làm trơ trụi thêm vùng đất xung quanh.  

Chính vì vậy, bước đầu tiên là phải loại bỏ những nguyên nhân gây xói mòn và giảm thiểu nguyên nhân khiến ngọn núi bị tổn thương. Okazaki cũng nhấn mạnh rằng mục tiêu cuối cùng của công tác bảo dưỡng đường mòn không phải là tạo ra những lối đi kiên cố hơn, mà là khôi phục khả năng tự phục hồi của hệ sinh thái trên ngọn núi. 

Khi dòng chảy của nước được điều tiết trở lại, đất sẽ dần ổn định. Khi đất ổn định, cỏ cây có thể mọc trở lại. Và khi thảm thực vật phục hồi, bộ rễ của chúng sẽ tiếp tục giữ đất, giúp ngăn xói mòn một cách tự nhiên mà không cần sự can thiệp thường xuyên của con người.

Okazaki cho biết, đó mới là cách để tạo ra một con đường mòn bền vững. "Chúng ta leo núi không phải vì ở đó có những con đường dễ đi, mà vì muốn được hòa mình vào thiên nhiên. Vì thế, chúng ta không chỉ cần gìn giữ những con đường mà rộng hơn là gìn giữ cả ngọn núi,” ông chia sẻ. 

Khôi phục hệ sinh thái tự nhiên của đường mòn 

Sau phần chia sẻ về lý thuyết, những tình nguyện viên được đưa đến một đoạn đường mòn cần được cải tạo gần đỉnh núi Marutake ở Hakone. Trước mắt họ là một rãnh xói mòn sâu khoảng 1,5m, kéo dài khoảng 15m. Mục tiêu của nhóm là tìm cách khôi phục trạng thái tự nhiên của con đường này, để cây cối có thể tiếp tục sinh trưởng và tự bảo vệ sườn núi.