Những họa tiết truyền thống của vương quốc Ryukyu cổ xưa

Trong bài viết chuyên đề lần này, cùng Kilala lần theo bản đồ văn hóa để tìm hiểu các dòng họa tiết truyền thống trên những tấm vải của vương quốc Lưu Cầu cổ xưa, nơi ngày nay là tỉnh Okinawa nhé!

Nhiều dòng vải hoa văn đặc trưng nổi tiếng vẫn còn được lưu truyền đến tận ngày nay, trong đó nếu xét về phương pháp tạo hoa văn, các hoa văn trên vải hầu hết được tạo ra từ hai phương pháp chính: nhuộm và dệt. 

Để nhuộm hoa văn trên vải, người dân Lưu Cầu thường sử dụng phương pháp nhuộm Katazome (sử dụng khuôn giấy và hồ tinh bột để định hình các đường viền hoa văn, sau đó họa tiết được tô điểm bằng thuốc nhuộm), hoặc vẽ màu trực tiếp lên vải. Tiêu biểu trong dòng vải nhuộm Ryukyu là vải hoa Bingata. Còn với phương pháp dệt, người ta sẽ nhuộm sợi trước rồi dệt kết hợp các loại sợi ngang dọc với màu sắc khác nhau trên khung cửi để tạo hoa văn, tiêu biểu là dòng vải Ryukyu Kasuri và Shuri-ori. 

Các hoạ tiết đặc trưng trên vải hoa Ryukyu Bingata 

Vải hoa Ryukyu Bingata vốn là dòng vải cao cấp, thường chỉ dành cho hoàng tộc và tầng lớp võ sĩ quý tộc của vương triều Ryukyu. Do đó mà loại vải này thường được nhuộm màu sắc rực rỡ, tươi sáng, cùng nhiều họa tiết lớn mang ý nghĩa may mắn hoặc tượng trưng cho quyền lực, sự giàu có, thanh lịch.  

Theo nghiên cứu của Đại học Nghệ thuật Okinawa trên các khuôn giấy Bingata cổ, những họa tiết chủ đạo trên vải Ryukyu Bingata phần lớn có nguồn gốc từ hệ biểu tượng may mắn từ Trung Hoa như rồng, phụng, hoa mẫu đơn, hoa cúc, mây ngũ sắc và sóng nước. Những hình tượng này vốn phổ biến trong mỹ thuật cung đình Trung Hoa, mang ý nghĩa phú quý, trường thọ, thịnh vượng và quyền uy. Khi tiếp nhận những mẫu họa tiết này, các nghệ nhân Ryukyu đã chủ động điều chỉnh thiết kế về hình ảnh, bố cục và tỷ lệ để phù hợp với cảm quan thẩm mỹ bản địa. 

Nếu trong thẩm mỹ cung đình Trung Hoa, rồng thường chiếm vị trí trung tâm trong tổng thể bố cục, thì trên vải Bingata, hình ảnh rồng thường hòa vào tổng thể mây và sóng, trải rộng trên bề mặt vải, tạo nên nhịp điệu mềm mại và giàu chuyển động. Tương tự, họa tiết sóng nước trên vải Bingata không mang vẻ dữ dội, kịch tính như trong tranh khắc gỗ Nhật Bản thời Edo, mà được thể hiện bằng những đường cong lặp lại nhịp nhàng, uyển chuyển. 

Ngoài ảnh hưởng từ Trung Hoa, dòng vải Bingata của Vương quốc Ryukyu cũng tiếp thu các họa tiết truyền thống của Nhật Bản như hoa anh đào, hoa mận, diên vĩ hay lá phong - những loài thực vật không mọc tự nhiên ở Okinawa.

Bên cạnh đó, vải Bingata cũng thường được nhuộm họa tiết các loài hoa, cá, nước hay các linh vật đặc trưng cho văn hóa và thiên nhiên bản địa của vương quốc Ryukyu. 

Nhìn chung, các họa tiết trên vải Bingata có thiết kế đa dạng và phong phú, nhưng điểm chung chính là phong cách và màu sắc vô cùng sống động, tươi sáng, thể hiện rõ nét thẩm mỹ táo bạo, giàu năng lượng dưới ánh nắng miền nhiệt đới của vương quốc Lưu Cầu.

Các họa tiết đặc trưng trên một số dòng vải dệt

Ryukyu Kasuri

Vải Ryukyu Kasuri ban đầu được sản xuất như một cống phẩm dâng lên vương quốc Lưu Cầu. Các họa sĩ tại Lâu đài Shuri (cung điện của vương quốc Lưu Cầu, nay thuộc thủ phủ Naha của Okinawa) đã tạo ra một bộ sưu tập các mẫu thiết kế của Ryukyu Kasuri, gọi là Miezu-cho.

Trái ngược với phương pháp nhuộm (vải dệt xong mới được nhuộm vẽ hoa văn), phương pháp dệt Ryukyu Kasuri sẽ nhuộm sợi trước rồi dệt kết hợp các loại sợi ngang dọc với màu sắc khác nhau trên khung cửi để tạo họa tiết. 

Chính vì vậy mà họa tiết trên vải thường mang tính hình học, với đặc trưng là vẻ nhòe mờ của phương pháp dệt Kasuri. Những họa tiết thiên nhiên như hoa, chim và sóng nước được giản lược thành dạng hình học trừu tượng. Chẳng hạn như họa tiết toui-guwa (chim bay), ichichi-maru-gumu (năm đám mây tròn), hay in-nu-fisaa (dấu chân chó),... đều là những họa tiết quen thuộc trên vải dệt Ryukyu.