Những chiếc mặt nạ mang linh hồn của kịch Noh Nhật Bản

Thoạt nhìn có vẻ vô cảm, nhưng khi bước lên sân khấu, những chiếc mặt nạ Noh lại có thể "sống dậy", truyền tải sâu sắc những cảm xúc nội tâm của nhân vật vượt xa biểu cảm thông thường. Và người "thổi hồn" cho những chiếc mặt nạ ấy là chính là các nghệ nhân làm mặt nạ Noh - những người đã duy trì nghệ thuật thủ công hàng trăm năm tuổi này tại Nhật.

Xuất hiện từ thời Muromachi (1336-1573), kịch Noh là một trong những loại hình sân khấu cổ xưa nhất Nhật Bản. Tương truyền, dưới sự bảo trợ của gia tộc Ashikaga, hai cha con Kan’ami Kiyotsugu, Zeami Motokiyo đã kết hợp các loại hình nghệ thuật dân gian và cung đình của cả Nhật Bản lẫn nước ngoài để tạo nên loại hình sân khấu kịch đặc sắc này.

Kịch Noh đề cao sự tinh tế, thanh nhã và vẻ đẹp u huyền bí ẩn của mỹ học Yugen. Trong đó, các Shite (diễn viên chính) trong lớp mặt nạ truyền thống, thể hiện cảm xúc thông qua những chuyển động cực kỳ tinh tế, như một cái nghiêng đầu hay một cử chỉ tay lướt thoáng qua.

Không giống như nhiều loại mặt nạ sân khấu khác trên thế giới, vốn thể hiện rõ các cảm xúc hỉ, nộ, ái, ố, phần lớn mặt nạ được sử dụng trong kịch Noh mang biểu cảm trung tính, tức là không trực tiếp biểu lộ cảm xúc cụ thể nào. Trong nét vui tươi có thoáng chút buồn rầu và trong nét giận dữ, đáng sợ vẫn nhuốm chút bi ai.

hannya — Khi nhìn kỹ vào mặt nạ nữ quỷ Hannya - đại diện cho người phụ nữ ghen tuông, oán hận, ngoài sự giận dữ và cuồng nộ, người ta còn có thể thấy được nỗi đau khổ tận cùng bi ai. Ảnh: The Atlantic

Đặc biệt, khi diễn viên thay đổi góc mặt, ví dụ như cúi nhẹ xuống hoặc hơi ngẩng lên, hiệu ứng ánh sáng và bóng đổ trên chiếc mặt nạ sẽ tạo ra những sắc thái cảm xúc khác nhau. Giới diễn viên kịch Noh thường nói: “Khi một vị Shite bậc thầy nhảy múa, biểu cảm của chiếc mặt nạ cũng thay đổi theo.”

Nhưng làm thế nào mà một chiếc mặt nạ vô tri vô giác có thể truyền tải được đa dạng cảm xúc đến người xem? Cùng xem cách mà nghệ nhân Kitazawa Hideta làm ra một chiếc mặt nạ Noh như thế nào nhé!

Quy trình chế tác công phu kéo dài hàng tuần

Trước hết, gỗ dùng để chạm khắc mặt nạ là loại gỗ bách Kiso quý hiếm, thường được dùng làm mặt nạ Noh và các công trình chùa chiền, tượng Phật. Nghệ nhân Kitazawa sẽ chọn ra những khối gỗ có vân mịn và đều lấy từ những cây khoảng 200-300 năm tuổi.

Quá trình bắt đầu bằng việc phác thảo hình dạng và cố định trên khối gỗ, sau đó là chạm khắc thô và tinh chỉnh từng chi tiết như mắt, mũi, miệng - những chi tiết giúp “thổi hồn” cho mặt nạ. Khi chạm khắc, nghệ nhân Kitazawa phải chú ý điều chỉnh góc độ và độ rộng của khung mắt sao cho tầm nhìn của diễn viên khi đeo mặt nạ không bị thu hẹp quá.

phác-thảo-mặt-nạ — Sau khi phác thảo trên giấy, nghệ nhân sẽ cố định chúng vào khối gỗ. Ảnh: Nippon

Sau khi chạm khắc xong, người nghệ nhân sẽ quét nhiều lớp sơn mài ở mặt trong để chống ẩm cho mặt nạ. Còn ở bên ngoài, mặt nạ sẽ được phủ một lớp bột vỏ sò nghiền mịn được gọi là gofun để tạo lớp nền trắng. Rồi người nghệ nhân bắt đầu vẽ các chi tiết như đường chân tóc, môi và các chi tiết khác.

phủ-sơn-mài-bên-trong — Bên trong mặt nạ được phủ sơn mài để chống hơi ẩm từ mồ hôi và hơi thở của diễn viên. Nhờ vậy mà có thể buộc căng dây đeo mà không làm nứt mặt nạ. Ảnh: Nippon

Công đoạn cần nhiều sự tỉ mỉ nhất là vẽ mắt và miệng - những đường nét ảnh hưởng đến toàn bộ biểu cảm gương mặt. Mỗi khi họa được một ít, ông Kitazawa sẽ treo mặt nạ lên tường và đứng từ xa để nghiên cứu biểu cảm cho mặt nạ.

hoạ-mặt-cho-mặt-nạ — Họa mặt cho mặt nạ. Ảnh: Nippon

Cuối cùng, mặt nạ được phủ một lớp xi bóng “patina” để mang lại vẻ cổ kính và giúp ánh sáng phản chiếu nhẹ nhàng trên bề mặt, đồng thời làm nổi bật sự tương phản giữa vùng sáng và vùng tối của khuôn mặt.

Ông Kitazawa cho biết, mỗi một chiếc mặt nạ Noh cần ít nhất ba tuần để hoàn thành, những chiếc có hình dạng phức tạp hơn thì mất nhiều thời gian hơn. Vì vậy mà khi quan sát cận cảnh, khán giả có thể thấy rõ những chi tiết tinh xảo, từng lớp màu giao hòa tinh tế và kết cấu bề mặt tuyệt đẹp. Còn khi nhìn từ xa, những đường nét chạm khắc tinh tế mới là thứ gây ấn tượng mạnh mẽ với khán giả.

800x400 (19) — Từ trái qua là mặt nạ Hannya, mặt nạ Okina và mặt nạ Phúc Thần. Mỗi chiếc đều được hoàn thiện tinh xảo, màu sắc chân thực và đường nét ấn tượng. Ảnh: Nippon

Một chiếc mặt nạ mang trăm biểu cảm

Trong nghệ thuật kịch Noh, hai khái niệm dùng để miêu tả góc độ của khuôn mặt là kumoru (曇る) - mây mờ và teru (照る) - chiếu sáng. Khi nghiêng mặt nạ xuống, bóng tối tụ lại như những đám mây quanh mắt và cung mày, tạo nên vẻ mặt buồn rầu, âm u. Còn khi diễn viên ngẩng mặt lên, những đường nét trên khuôn mặt được ánh sáng rọi vào sẽ thay đổi toàn bộ biểu cảm của chiếc mặt nạ.

noh-mask-effect — Từng góc độ khác nhau sẽ mang lại cho chiếc mặt nạ biểu cảm khác nhau. Ảnh: kasrl.org

Một diễn viên kịch Noh bậc thầy đã từng nói với nghệ nhân Kitazawa rằng: “Một chiếc mặt nạ kiệt tác có thể giúp diễn viên truyền tải hàng trăm biểu cảm khác nhau.”

Với các nghệ nhân mặt nạ như ông Kitazawa, việc chế tác một chiếc mặt nạ Noh như một hành trình đối thoại với bản thân và với chính khúc gỗ để khai thác tối đa vẻ đẹp của nó. Kitazawa nói rằng ông chưa bao giờ hoàn toàn hài lòng với tác phẩm của mình. Mỗi lần bắt đầu chạm khắc một chiếc mặt nạ, ông đều cố gắng làm tốt hơn lần trước, và mỗi tác phẩm hoàn thành đều mở ra một thử thách mới cho chính bản thân ông.

Có lẽ, chính sự cầu toàn và không ngừng truy cầu đỉnh cao ấy là thứ đã giúp cho nghệ thuật chế tác mặt nạ Noh duy trì sức sống bền bỉ suốt hàng trăm năm qua, tiếp tục thổi hồn cho những vở diễn trên sân khấu kịch Noh.

kilala.vn

Nguồn: Nippon