KTS Kengo Kuma – Người giữ “hồn” của Tokyo bằng gỗ

Kuma, kiến trúc, gỗ và văn hóa

Tự nhiên, thoáng khí và linh hoạt, gỗ đã trở thành một phần quan trọng trong kiến trúc Nhật Bản suốt hàng nghìn năm. Chính vì thế, Kengo Kuma thường tìm về những vật liệu lâu đời trong truyền thống xây dựng Nhật Bản như gốm sứ, đá, tre và gỗ, biến chúng thành những phương tiện biểu đạt thị giác chủ đạo trong các công trình của mình.

Bên cạnh đó, từ góc nhìn của một kiến trúc sư, Kuma đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của việc trực tiếp đến thăm địa điểm xây dựng. Theo ông, có những thông tin không thể cảm nhận hay thu thập chỉ qua hình ảnh và lời nói. Việc hiện diện tại nơi chốn cho phép kiến trúc sư cảm nhận rõ hơn về tỷ lệ, chiều sâu, bầu không khí, ánh sáng và độ ẩm của không gian. Đồng thời, những cuộc trò chuyện với người dân địa phương cũng mở ra những hiểu biết và kiến thức bản địa mà internet hay các nguồn tư liệu khác khó có thể thay thế.

Điều này được thể hiện rõ trong kiến trúc của Trung tâm Nghiên cứu Bảo tàng GC Prostho (2010) tại tỉnh Aichi. Kuma đã tạo nên một cấu trúc dạng lưới lấy cảm hứng từ cidori, một loại đồ chơi truyền thống của Nhật Bản, tạo thành từ những thanh gỗ có thể lắp ghép với nhau mà không cần đinh hay chất kết dính. Được chế tác bởi những người thợ làm đồ chơi địa phương, hệ thống thanh gỗ đan cài tạo nên một lớp vỏ nhiều tầng, có khả năng lọc ánh sáng tự nhiên. Ánh sáng đi qua những khe nhỏ, dịu nhẹ và có chủ đích, vừa chiếu sáng không gian trưng bày, vừa tạo nên chiều sâu cho công trình.

Một “tác phẩm” nổi bật khác của Kuma là Sân vận động Quốc gia Nhật Bản, được xây dựng phục vụ Thế vận hội Mùa hè 2020 tại Tokyo. Trong dự án này, ông thu thập gỗ từ tất cả các tỉnh của Nhật Bản để đưa vào công trình, như một cách thể hiện tinh thần đoàn kết: mọi vùng đất, mọi địa phương trên khắp Nhật Bản đều cùng góp phần tạo nên một biểu tượng chung của quốc gia.

Từ triết lý ấy, Kengo Kuma cũng đang đồng hành cùng một dự án tại thành phố Đà Lạt, với mong muốn tìm lại và hồi sinh những giá trị tự nhiên vốn làm nên vẻ đẹp đặc trưng của vùng đất này.

Những điều thú vị trong các công trình của Kengo Kuma

Bảo tàng Meiji Jingu

Nhiều công trình của Kengo Kuma không chỉ đơn thuần lưu giữ quá khứ, mà còn trở thành lời nhắc nhở về giá trị của lịch sử và tầm quan trọng của việc bảo tồn những gì đã tồn tại. Bảo tàng Meiji Jingu, hoàn thành vào năm 2019, là một ví dụ tiêu biểu.

Trong quá trình xây dựng, gỗ từ những cây bị đốn hạ để phục vụ thi công đã được tận dụng để chế tác đồ nội thất và nhiều vật dụng bên trong bảo tàng. Thay vì bỏ đi, Kuma biến chúng thành một phần tiếp nối của công trình, qua đó duy trì mối liên kết giữa kiến trúc và khu rừng nơi nó tọa lạc.

“Không gian này khá thách thức vì nó nằm trong rừng”, Kuma chia sẻ. Nhưng thay vì đối đầu với thiên nhiên, ông lựa chọn để kiến trúc hòa mình vào khu rừng cổ kính bao quanh đền Meiji Jingu. “Tôi muốn xây dựng tòa nhà càng thấp càng tốt, và tạo cảm giác nó biến mất vào trong rừng.”

Bên trong bảo tàng là những hiện vật có giá trị lịch sử, trong đó có cỗ xe ngựa từng được Hoàng đế Minh Trị sử dụng vào cuối thế kỷ 19. Với Kuma, những gì được trưng bày không chỉ nằm trong bốn bức tường của bảo tàng mà cảnh quan xung quanh cũng trở thành một “triển lãm” đặc biệt. Nhiều khoảng không lớn được chủ ý để trống, những băng ghế dài đặt bên các ô cửa sổ cao mở ra khung cảnh tĩnh lặng của khu rừng. Ánh sáng, cây cối và không gian bên ngoài cùng hiện diện trong bảo tàng, tạo nên một trải nghiệm nơi thiên nhiên trở thành một phần của tác phẩm kiến trúc.

Pigment Tokyo

Kuma cũng mang niềm yêu thích những giá trị hoài cổ vào các ý tưởng đương đại. Tại Pigment Tokyo, một cửa hàng dành cho nghệ sĩ ở Shinagawa, dấu ấn thiết kế đặc trưng của ông thể hiện trên trần nhà với cấu trúc uốn lượn được tạo nên từ những thanh tre mảnh, vừa mềm mại vừa giàu tính thủ công.

Pigment không đơn thuần là một cửa hàng bán dụng cụ mỹ thuật. Nơi đây được định vị như một không gian dành cho nghệ sĩ, đồng thời là nơi lưu giữ những tri thức, kỹ thuật và truyền thống nghệ thuật lâu đời của Nhật Bản, để truyền lại cho các thế hệ nghệ sĩ tương lai.

Điểm nhấn đặc biệt của không gian là bức tường phía sau, được phủ kín từ sàn đến trần bởi hàng trăm lọ thủy tinh chứa các loại bột màu khác nhau. Trong số đó có iwaenogu - bột màu truyền thống được tạo nên từ việc nghiền mịn những nguyên liệu tự nhiên, chẳng hạn như san hô và các khoáng vật như mã não hay malachite. Khi được trộn với chất kết dính như keo động vật, những sắc tố này tạo nên lớp màu có độ bão hòa cao, rực rỡ và mang vẻ lấp lánh tự nhiên đặc trưng.

Pigment Tokyo còn sở hữu một bộ sưu tập cọ vẽ phong phú không khác gì một bảo tàng thu nhỏ, được chế tác từ nhiều chất liệu độc đáo, từ lông chồn cho đến lông gà. Để khám phá những kỹ thuật và chất liệu hội họa truyền thống này, khách tham quan có thể tham gia các workshop được tổ chức tại cửa hàng dưới sự hướng dẫn của các nghệ sĩ.

Ở Pigment Tokyo, nghệ thuật không chỉ được trưng bày hay mua bán, mà còn được lưu giữ, thực hành và lan tỏa, một tinh thần tương đồng với cách Kengo Kuma tiếp cận kiến trúc là tìm về những giá trị đã có từ lâu để tạo nên những trải nghiệm mới cho hiện tại.

Sunny Hill

Sunny Hill là cửa hàng bán bánh dứa (món bánh truyền thống của Đài Loan), với diện mạo bên ngoài gợi liên tưởng đến một chiếc giỏ tre khổng lồ. Công trình được tạo nên dựa trên kỹ thuật ghép nối Jiigoku-Gumi, một phương pháp truyền thống trong kiến trúc gỗ Nhật Bản.

Thông thường, kỹ thuật này sử dụng những thanh gỗ giao nhau trên một mặt phẳng hai chiều. Nhưng với SunnyHills, Kuma phát triển phương pháp theo hướng ba chiều: các thanh gỗ được ghép với nhau ở góc 30 độ, tạo thành một cấu trúc đan xen tựa như những đám mây. Nhờ cách tổ chức này, tiết diện của mỗi thanh gỗ có thể được giảm xuống chỉ còn 60 × 60 mm, tạo nên một tổng thể nhẹ nhàng nhưng vẫn đủ vững chắc.

Nằm giữa khu dân cư Aoyama, SunnyHills không mang dáng vẻ của một khối kiến trúc bê tông cứng nhắc. Ngược lại, lớp vỏ gỗ đan cài khiến công trình trở nên mềm mại, thân thiện và gần gũi, như thể nó vốn đã thuộc về không gian sống xung quanh.

“Mọi tòa nhà đều là một ngôi nhà”

Đó là một trong những quan điểm thiết kế quan trọng của Kuma. Ông từng chia sẻ: “Ví dụ, khi tôi thiết kế một bảo tàng, bảo tàng cũng là một ngôi nhà, một tổ ấm cho nghệ thuật, nơi mọi người có thể đến, thư giãn và tận hưởng. Những người hàng xóm cũng rất quan trọng, không chỉ là con người mà còn là những ngọn đồi, dòng sông và các tòa nhà.”

Với Kuma, một công trình không bao giờ tồn tại độc lập. Ngay từ thời điểm đặt những viên gạch đầu tiên xuống đất, nó đã trở thành một phần của nơi chốn, hòa vào con người, cảnh quan và những mối liên kết vốn đã tồn tại ở đó. Vì vậy, kiến trúc không chỉ là câu chuyện về việc xây dựng một tòa nhà, mà còn là cách một tòa nhà tìm thấy vị trí của mình trong không gian.

Bài viết này thuộc Chuyên đề tháng 8, với những bài viết thú vị về gỗ Nhật Bản. Mời bạn đọc tại đây!

kilala.vn