Bài: Bambi | Thiết kế: Louzi
Hỏa hoạn từng là nỗi ám ảnh thường trực của người dân thời Edo (1603-1868). Chỉ cần một tia lửa bùng lên vì bất cẩn, cả dãy nhà gỗ san sát có thể hóa thành tro tàn chỉ trong chốc lát. Chính trong bối cảnh đó, những Hikeshi (火消し - HỎA TIÊU) đã ra đời, đóng vai trò là lực lượng cứu hỏa chống lại những đám cháy rực đỏ, mang đầy hiểm nguy.
Hikeshi là tên gọi lực lượng lính cứu hoả hoạt động trong thời Edo (1603-1868) và đầu thời Meiji (1868-1912). Hikeshi không phải một tổ chức thống nhất mà bao gồm nhiều tổ đội riêng biệt, ra đời ở các thời điểm khác nhau, phục vụ những mục đích khác nhau.
Ban đầu, mỗi khi có hỏa hoạn, Mạc phủ Tokugawa sẽ gửi Hosho (奉書 - PHỤNG THƯ) - một dạng công văn chính thức triệu tập các gia tộc lãnh chúa đang cư trú tại Edo đến dập lửa. Đây là lực lượng chữa cháy đầu tiên được thành lập, gọi là Hosho Bikeshi (奉書火消 - PHỤNG THƯ HỎA TIÊU).
Tuy nhiên, sau trận hỏa hoạn Oketcho năm 1641, cách tổ chức này được xem là không hiệu quả, dẫn đến nhiều đám cháy lan thành những trận hỏa hoạn lớn. Do đó, vào khoảng năm 1643, chính quyền Mạc phủ chỉ định 16 gia tộc lãnh chúa để tạo nên lực lượng mới là Daimyo Bikeshi (大名火消 - ĐẠI DANH HỎA TIÊU). Nhóm này được phân chia khu vực phụ trách rõ ràng, nhiệm vụ chính là bảo vệ thành Edo và các dinh thự samurai khỏi hỏa hoạn.
Khi xảy ra sự cố, các đội Daimyo Bikeshi sẽ được phái đi, bao gồm những samurai mặc trang phục chữa cháy oai vệ, cưỡi ngựa, theo sau là tùy tùng và những người làm công.
Sau trận hỏa hoạn lớn Meireki xảy ra vào năm 1657, tàn phá gần như toàn bộ thành phố Edo, chính quyền Mạc phủ đã chỉ định 4 hatamoto (旗本 - KỲ BẢN), tức các samurai cấp cao trực tiếp phục vụ Mạc phủ, thành lập một tổ chức chữa cháy mới là Jo Bikeshi (定火消 - ĐỊNH HỎA TIÊU). Các quan chức và lính cứu hỏa thuộc nhóm này sẽ luôn túc trực ở trạm, sẵn sàng ứng phó khi sự cố xảy ra.
Cuối cùng là lực lượng Machi Bikeshi (町火消 - ĐINH HỎA TIÊU), thành lập khoảng năm 1718 bởi Ooka Tadasuke, quan huyện Minami-machi để chữa cháy cho dân thường. Đơn vị này trải qua nhiều đợt thay đổi cơ cấu. Cho đến năm 1730, lực lượng được sắp xếp lại thành Iroha-gumi (いろは組) gồm 48 tổ đội, đặt tên theo các chữ cái trong bảng chữ iroha (cách xếp chữ cái cũ của người Nhật dựa trên một bài thơ cổ).
Tuy nhiên, khi quyền lực của chính quyền Mạc phủ bắt đầu suy yếu vào cuối thời Edo
(1603-1868), các tổ chức Hikeshi tập hợp những samurai cũng dần biến mất. Cho đến thời Meiji (1868-1912), lực lượng Hikeshi duy nhất còn sót lại là Machi Bikeshi.
Các ngôi nhà thời Edo (1603-1868) được xây dựng bằng những vật liệu dễ cháy như gỗ, tre và giấy. Cùng với đó, việc người dân thường xuyên dùng lửa để nấu ăn, sưởi ấm, thắp sáng, đã khiến nhiều ngọn lửa bùng lên trong vô ý, gây nên hoả hoạn.
Một nguyên nhân khác khiến cho các đám cháy dễ lan rộng chính là lối quy hoạch đô thị ở thời điểm này. Sau khi lãnh chúa Tokugawa Ieyasu lập ra Mạc phủ và thi hành chế độ Sankin Kotai (参覲交代 – THAM CẦN GIAO ĐẠI) nhằm mục đích kiểm soát hoạt động của các lãnh chúa, nhiều người phải luân phiên di chuyển giữa lãnh địa cá nhân và kinh thành. Chính lý do này đã khiến mật độ dân số ở Edo tăng nhanh, tạo nên nhiều dãy nhà san sát, liền kề nhau.
Chỉ cần một đám cháy bùng lên, lửa sẽ nhanh chóng lan sang nhà bên cạnh, dần kéo theo cả dãy nhà bị thiêu rụi. Bên cạnh đó, một số vụ cháy còn bắt nguồn từ hành vi phóng hoả do những người rơi vào cảnh khốn cùng gây nên, muốn lợi dụng tình huống hỗn loạn để cướp bóc hoặc cũng có thể là những người làm công trả thù chủ thuê vì bất mãn…
Từ năm 1601 đến 1867, ước tính ở Edo có khoảng 49 trận hoả hoạn lớn. Trong đó, sự kiện để lại nhiều thiệt hại nhất là hỏa hoạn Meireki no Taika (明暦の大火 – MINH LỊCH ĐẠI HỎA) năm 1657. Sự kiện kinh hoàng này đã cướp đi sinh mạng của khoảng 100.000 người và phá hủy hơn 60% diện tích thành phố, bao gồm các công trình kiến trúc quan trọng và khoảng 350 đền chùa.
Chính vì lý do này, khi nhắc về Edo, người xưa có câu nói: “Hỏa hoạn và ẩu đả là hoa của Edo” (火事と喧嘩は江戸の花).
Cách chữa cháy thời Edo rất khác biệt so với những gì xã hội hiện đại vẫn thường hình dung. Máy bơm nước bằng gỗ Ryudosui (龍吐水 - LONG THỔ THỦY) từng được sử dụng bởi các tổ đội Machi Bikeshi từ năm 1764, nhưng tầm phun nước của thiết bị này chỉ khoảng 15-16m, không đem lại hiệu quả cao đối với các đám cháy lớn.
Do đó, phương pháp chữa cháy xuyên suốt thời kỳ này là phá dỡ nhà cửa xung quanh khu vực xảy ra hoả hoạn để ngăn lửa lan sang cạnh bên, thay vì tìm cách dập lửa ngay tại chỗ bằng nước. Để làm được chuyện này, các Hikeshi sẽ dùng một cây móc sắt, cán dài gọi là Tobiguchi (鳶口 - DIÊN KHẨU) để giật sập mái nhà, tường hoặc cả một căn nhà, tạo khoảng trống cho lửa không còn vật liệu để bén. Phần lớn các Machi Bikeshi là thợ leo giàn giáo - một nghề quen với việc trèo cao, phá dỡ công trình.
Ngoài Tobiguchi, còn một vật dụng khác gắn liền với Hikeshi là Matoi (纏 - TRIỀN). Đây là một loại cờ hiệu, phần đầu còn gọi là Dashi (陀志 - ĐÀ CHÍ) gắn biểu tượng liên quan đến vùng đất của các đội Hikeshi hoặc gia huy của gia tộc. Người cầm Matoi được gọi là Matoi-mochi (纏持ち) - vị trí danh giá nhất trong tổ đội và mỗi nhóm Hikeshi sẽ có Matoi riêng để nhận dạng.
Vì có nhiều tổ đội Hikeshi nên theo quy tắc, đội nào giương cao cờ hiệu bên cạnh đám cháy trước sẽ được quyền dập nó. Tuy nhiên, đôi khi quy tắc này dễ bị bỏ qua khi các tổ đội tranh giành quyền xử lý đám cháy để đổi lấy tiếng tăm, cũng như đồ ăn, thức uống, quà tặng từ người dân trong thị trấn. Đây cũng là lý do vì sao ngoài việc chữa cháy, một vài cuộc ẩu đả đã diễn ra giữa các đội.
Một trong những cuộc xung đột điển hình xảy ra vào năm 1718, khi một đám cháy bùng lên tại dinh thự Sugiura. Thành viên đầu tiên của tổ đội Kaga Tobi chạy đến hiện trường, dựng Matoi lên mái nhà, đánh dấu nơi đám cháy đang dần được kiểm soát. Ngay lúc này, đội Sengoku đến sau đã xông tới, hất người cầm cờ của Kaga Tobi và những thành viên khác xuống khỏi mái nhà rồi dựng cờ Matoi của họ lên.
Trong lúc xô xát, lá cờ của đội Kaga Tobi bị rách, khiến cả nhóm nổi giận và xông vào quật đổ Matoi của Sengoku. Sự việc leo thang khi có thành viên bên Sengoku thiệt mạng trong trận ẩu đả, dẫn đến vụ việc buộc phải được điều tra.
Ngoài Matoi, các Hikeshi còn khoác lên mình những chiếc áo khoác đặc biệt có thể mặc được cả hai mặt, gọi là Hikeshi Banten (火消半纏 – HỎA TIÊU BÁN TRIỀN). Sau khi dập tắt ngọn lửa, những chiếc áo này sẽ được lộn trái, để lộ các đường thêu tinh xảo hình rồng phượng, hổ, thần linh… bên trong với màu sắc rực rỡ. Đây là cách ăn mừng chiến thắng, thể hiện tinh thần anh dũng của các Hikeshi sau khi đương đầu với các trận hỏa hoạn nguy hiểm.
Các hình thêu trên Hikeshi Banten được cho là có nét tương đồng với Irezumi (入れ墨 - NHẬP MẶC) - nghệ thuật xăm mình truyền thống của Nhật Bản. Bản thân các Hikeshi thời Edo cũng xăm kín cơ thể, những hình xăm thường khắc họa cảnh chiến trận, động vật thiêng… đa phần đều là những họa tiết cầu kỳ để chứng minh người xăm có thể chịu nhiều đau đớn.
Việc xăm mình hoặc khoác áo Hikeshi Banten mang theo những hình ảnh ấy vừa thể hiện mong muốn được thần linh bảo vệ, vừa là cách phô diễn tinh thần dũng cảm và sức mạnh cá nhân của các Hikeshi.
Lực lượng Hikeshi bị giải thể trong thời Meiji (1868–1912), nhưng một số truyền thống của họ như nhào lộn trên thang tre vẫn được biểu diễn trong các dịp lễ hội tại Nhật Bản.
Thời nay, du khách có thể chứng kiến các màn trình diễn này vào dịp lễ hội Dezome-shiki, tổ chức vào ngày 06/01 hàng năm bởi Sở Cứu hỏa Đô thị Tokyo. Tại đây, các thành viên tham gia sẽ mặc trang phục lính cứu hỏa, leo lên những chiếc thang tre cao khoảng 6m và thực hiện những pha nhào lộn hoành tráng trên nền nhạc Nhật truyền thống.
Các màn trình diễn tương tự sẽ được tổ chức trên khắp Nhật Bản vào đầu tháng 1, trong đó sự kiện ở Tokyo được coi là có quy mô hoành tráng nhất. Nhờ duy trì các lễ hội như Dezome-shiki, hình ảnh và câu chuyện lịch sử của Hikeshi vẫn sẽ được gìn giữ, lan tỏa để tiếp tục sống mãi trong xã hội hiện đại.