Viễn cảnh núi Phú Sĩ phun trào: Bài toán ứng phó của Nhật Bản

Lịch sử phun trào
của núi Phú Sĩ

Từ lâu, người Nhật đã tôn thờ núi Phú Sĩ như một ngọn núi thiêng mang vẻ đẹp kỳ vĩ, đồng thời khiếp sợ nơi này vì những lần phun trào dữ dội trong lịch sử.

Lịch sử địa chất cho thấy qua những lần phun trào, dòng dung nham từ núi Phú Sĩ chảy qua đất đai giúp định hình nên những cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp. Tiêu biểu như đợt phun trào Jogan năm 864, với dòng dung nham chảy theo hướng tây bắc, đã chia cắt hồ nước Senomi cổ đại thành hai hồ Shoji và Saiko ngày nay. Khu rừng Aokigahara cũng được hình thành trong suốt một thiên niên kỷ sau đó, ngay trên lớp dung nham đã nguội.

Mặt khác, thảm họa phun trào Hoei ở sườn đông nam núi Phú Sĩ năm 1707 lại đem đến thương vong nặng nề. Khi phun trào, một lượng lớn tro núi lửa đã bay đến Edo ngay trong ngày và lan rộng đến nhiều khu vực xung quanh, bao gồm cả bán đảo Boso, cách đó hơn 100km.

Thảm họa phun trào Hoei gây nên tổn thất vô cùng nghiêm trọng cho đời sống người dân và kinh tế khu vực: nhà cửa sụp đổ, đất canh tác bị hư hại không thể trồng trọt, rừng và đồng cỏ bị tàn phá. Cùng với đó, tro bụi dày đặc trút xuống làng mạc còn làm tắc nghẽn mạng lưới sông ngòi, kênh mương, gây ra ngập lụt. Các đợt phun trào tiếp diễn ngắt quãng trong hơn hai tuần tiếp theo còn khiến nhiều người dân trong vùng thiệt mạng vì đói khát. Nếu quy chiếu với bối cảnh xã hội hiện đại, thiệt hại kinh tế từ thảm hoạ Hoei ước tính lên đến khoảng 2.5 nghìn tỷ yên.

Tính đến năm 2026, núi Phú Sĩ đã "ngủ yên" suốt hơn 300 năm. Tuy nhiên, theo chuyên gia nghiên cứu núi Phú Sĩ Toshitsugu Fujii, trong vòng 5.600 năm, ngọn núi này từng phun trào với chu kỳ trung bình khoảng 30 năm một lần. Vì vậy, ông nhận định khoảng thời gian tĩnh lặng kéo dài hiện nay là một dấu hiệu bất thường, đồng thời cảnh báo nếu tần suất xảy ra động đất tại Nhật tăng lên từ 10 đến 20 trận mỗi ngày, một đợt phun trào mới có thể xảy ra chỉ vài ngày sau đó.

Nguy cơ đến từ tro
núi lửa

Các nghiên cứu về núi lửa chỉ ra một bức tranh đầy thách thức trong việc đối phó với tro bụi sản sinh từ thảm họa phun trào.

Khác với loại tro mềm được sinh ra từ việc đốt gỗ, tro núi lửa gồm những mảnh vỡ li ti, sắc nhọn của đá, thuỷ tinh núi lửa, khoáng chất… Khi bốc lên, gió có thể đưa chúng bay đi một quãng đường rất xa, có khi lên đến hàng nghìn km rồi phủ xuống khu dân cư.

Khi lan rộng, các cột tro có thể che khuất bầu trời và làm suy giảm tầm nhìn nghiêm trọng. Nếu tích tụ dày trên đường phố, chúng sẽ khiến mạng lưới giao thông đường bộ bị tê liệt. Đặc biệt, tro núi lửa là mối đe dọa chí mạng đối với ngành hàng không bởi đặc tính mài mòn cao. Khi lọt vào buồng đốt, chúng sẽ bị hun nóng chảy, sau đó đông kết lại trên cánh tuabin và có nguy cơ làm động cơ ngừng hoạt động.

Trong trường hợp tro núi lửa lan tới các đô thị, cơ sở hạ tầng thiết yếu sẽ chịu ảnh hưởng nghiêm trọng. Bụi tro có khả năng gây chập cháy đuờng dây điện, làm hỏng hệ thống điện lực, cấp nước, xử lý nước và viễn thông. Hệ quả là nguy cơ mất điện, nước và sóng điện thoại trên quy mô lớn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến các hộ dân, mà còn đe dọa đến tính mạng của các bệnh nhân được chăm sóc tại bệnh viện, cần các thiết bị y tế để duy trì sự sống

Khi trời mưa, tro núi lửa bị ướt sẽ biến thành một lớp bùn nặng, đặc quánh như xi măng, có khả năng làm sập nhà. Năm 1991, núi lửa Pinatubo ở Philippines phun trào cùng thời điểm với một cơn bão nhiệt đới dữ dội quét qua đã làm sập mái nhà, trường học, cơ sở kinh doanh và bệnh viện tại ba tỉnh khác nhau.

Cuối cùng, tro núi lửa còn là mối đe dọa trực tiếp đến sức khỏe con người. Khi bay vào mắt, các hạt tro có thể làm trầy xước giác mạc và gây viêm nhiễm nghiêm trọng. Nếu không được che chắn cẩn thận, việc hít phải tro bụi sẽ dẫn đến các bệnh lý hô hấp, tổn thương phổi, thậm chí gây ngạt thở nếu hít phải lượng tro lớn.

Trên thực tế, trong trường hợp núi Phú Sĩ phun trào, ảnh hưởng của tro bụi lên từng khu vực sẽ thay đổi phụ thuộc vào hướng gió, quy mô và thời gian phun trào... Chẳng hạn, theo kịch bản gió thổi theo hướng tây - tây nam, tỉnh Kanagawa và vùng đô thị Tokyo đứng trước nguy cơ chịu ảnh hưởng nghiêm trọng. Khối lượng tro cần dọn dẹp riêng tại khu vực Tokyo ước tính lên đến 120 triệu mét khối. Con số này có thể tăng lên hàng tỷ mét khối cho toàn bộ vùng đô thị mở rộng, gấp hơn mười lần lượng rác thải do thảm họa động đất, sóng thần Tohoku năm 2011 để lại.

Hiểm nguy từ dòng
nham thạch

Bản đồ cảnh báo hiểm họa núi Phú Sĩ phun trào đã được cập nhật vào năm 2021, trong đó dự báo thể tích dòng dung nham tăng gấp hai lần so với các ước tính trước đây. Các nghiên cứu cho thấy dung nham có thể lan tới 12 thành phố và thị trấn thuộc 3 tỉnh lân cận như Uenohara (tỉnh Yamanashi), Sagamihara và Odawara (tỉnh Kanagawa), khu Shimizu (tỉnh Shizuoka).

Dòng dung nham với nhiệt độ trên 1.000 độ C có thể thiêu rụi toàn bộ công trình, nhà ở hay mạng lưới điện nước và viễn thông nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng, khiến công tác tái thiết sau thảm họa dự kiến kéo dài nhiều năm. 

Chúng có thể chia cắt các tuyến giao thông như đường sắt Tokaido Shinkansen, cao tốc Tomei và Shin-Tomei, khiến huyết mạch lưu thông của quốc gia bị tê liệt. Nếu chảy dọc theo các con sông, nham thạch có thể lan rộng với phạm vi tàn phá lên đến hơn 40km tính từ núi Phú Sĩ.

Dòng dung nham có thể lan đến khu vực có khoảng 108.500 người sinh sống trong vòng ba giờ sau khi núi lửa phun trào. Tuy nhiên, dự kiến tốc độ chảy của nham thạch sẽ chậm hơn tốc độ con người bước đi lên một con dốc thoải. Do đó, ở những thành phố như Fujiyoshida, Fujinomiya và Gotemba, các chuyên gia khuyến nghị người dân nên đi bộ thay vì lái xe để tránh tắc nghẽn giao thông. 

Tại những khu vực dự báo chịu ảnh hưởng từ dòng chảy vụn dung nham hoặc đất đá núi lửa kích thước lớn rơi xuống, người dân được khuyến nghị chủ động sơ tán bằng phương tiện giao thông ngay trước khi có lệnh sơ tán chính thức. Vùng ảnh hưởng dự đoán có khoảng 5.800 cư dân sinh sống, tập trung tại hai tỉnh Yamanashi và Shizuoka.

Công tác chuẩn bị trong “thời bình”: Lớp khiên góp phần bảo vệ con người trước thảm họa

Để tránh tình trạng hoảng loạn và bối rối khi núi Phú Sĩ phun trào, điều quan trọng là phải cập nhật đầy đủ, chính xác các thông tin cần thiết và tìm hiểu cách ứng phó từ trước.

Do các đợt phun trào trong lịch sử, điển hình như thảm hoạ Hoei, từng kéo dài ròng rã suốt hơn hai tuần, chính quyền địa phương khuyến cáo mỗi gia đình cần dự trữ thực phẩm, nước uống và các nhu yếu phẩm tối thiểu cho ba ngày, lý tưởng nhất là từ bảy ngày trở lên.

Cùng với đó, kính bảo hộ che kín mắt, khẩu trang đạt chuẩn lọc bụi công nghiệp (như N95 hoặc DS2), pin sạc dự phòng dung lượng lớn và các dụng cụ thu dọn tro bụi như chổi, bao tải chuyên dụng… cũng rất cần thiết.

Việc thống nhất phương thức liên lạc khẩn cấp giữa các thành viên trong gia đình và cài đặt sẵn các ứng dụng cập nhật thông tin về thiên tai của chính phủ cũng là bước chuẩn bị quan trọng.

Cần làm gì khi tro núi lửa bắt đầu rơi?

Khi lượng tro bắt đầu phủ xuống, quy tắc cốt lõi là ở yên trong nhà và hạn chế ra ngoài hết mức. Cần đóng chặt toàn bộ cửa sổ, cửa ra vào, sử dụng khăn ẩm hoặc băng dính để bịt kín các khe hở để ngăn tro lọt vào không gian sống.

Trong trường hợp bắt buộc phải ra ngoài để sơ tán theo lệnh của chính phủ hoặc vì các lý do cá nhân khác, việc bảo vệ cơ thể cần được thực hiện nghiêm ngặt:

Người dân cũng được khuyến cáo tạm ngừng việc điều khiển phương tiện cá nhân vì lo ngại nguy cơ xảy ra tai nạn giao thông. Nếu bắt buộc phải ra ngoài, cần bật đèn pha khi lái xe và đi thật chậm. Bên cạnh đó, vì tro phủ dày có thể gây sập nhà, các hộ gia đình cần theo dõi sát sao thông báo của chính quyền địa phương về lệnh sơ tán để rời nhà kịp thời.

Xây dựng kế hoạch bảo vệ khách du lịch và người nước ngoài

Bên cạnh nguời bản địa, bảo vệ khách du lịch và cư dân quốc tế là mắt xích trọng yếu trong công tác ứng phó thiên tai của Nhật Bản. Cuối tháng 10/2026, khoảng 150 người thuộc bộ máy chính quyền các địa phương đã tập hợp để tham gia cuộc diễn tập tại thị trấn Fujikawaguchiko, tỉnh Yamanashi. Nội dung diễn tập mô phỏng tình huống cần sơ tán khoảng 2.000 du khách mắc kẹt tại ga Kawaguchiko khi chính phủ phát động mức cảnh báo nguy hiểm đối với núi Phú Sĩ lên cấp độ 3. Mức này hạn chế việc leo núi và yêu cầu du khách phải xuống núi, rời khỏi khu vực.

Các giải pháp như sử dụng xe buýt, thuyền du lịch để di tán qua hồ nhằm tránh ùn tắc đường bộ, cùng với đó là sử dụng ứng dụng dịch thuật VoiceTra, hỗ trợ 33 ngôn ngữ, đã được xem xét triển khai nhằm đảm bảo an toàn.

Bên cạnh đó, nhằm ngăn chặn nguy cơ vùng đô thị Tokyo - vốn được xem như “trái tim” của Nhật Bản - bị cô lập trước thảm họa, chính phủ Nhật Bản đã thông qua đề án thiết lập một "thủ đô thứ hai" (secondary capital). Địa điểm này bắt buộc phải nằm ngoài vùng chịu ảnh hưởng, đồng thời thỏa mãn các tiêu chí khắt khe về quy mô dân số, tiềm lực kinh tế và hạ tầng hành chính. Hiện tại có 4 địa phương đáp ứng đủ điều kiện là Osaka, Aichi, Fukuoka và Hokkaido và quyết định lựa chọn chính thức vẫn đang được cân nhắc kỹ lưỡng.

Để tìm hiểu thêm thông tin về tro núi lửa, bao gồm các kiến thức khoa học và cách ứng phó, hãy truy cập vào trang web chính thức của chính quyền Tokyo. Riêng các địa phương lân cận núi Phú Sĩ, có thể tham khảo thông tin về cách thức sơ tán tại website của tỉnh Yamanashi, tỉnh Shizuoka, tỉnh Kanagawa.